Kwartalnik „Kontakt”: magazyn nieuziemiony

Nowa strona "Kontaktu" - www.magazynkontakt.pl

2012-01-30T05:00:00.002+01:00

WWW.MAGAZYNKONTAKT.PL

Internetowe oblicze „Kontaktu” zyskało dziś nową jakość. Nową przyszłość. Przyszłość, która może być świetlana. Czy tak będzie, zależy również od Was - naszych Czytelników.

Wczoraj „Oto jestem” z rozmachem ogłosił nam Stadion Narodowy. Dziś to samo czyni nowa strona „Kontaktu”. Więcej tekstów, nowe działy i nowi autorzy.

Już dziś znajdziecie na niej teksty między innymi Rafała Milewskiego, Joanny Święcickiej i Piotra Maciejewskiego. Pierwszy odcinek rozważań nad Pismem Świętym autorstwa Bohdana Cywińskiego i fotoreportaż Pawła Zerki prosto z Wenezueli. Recenzje muzyczne, filmowe, książkowe i wystawowe. A także teksty odredakcyjne – nowe oraz te, które uznaliśmy za najważniejsze z naszej dotychczasowej pisaniny.

Mamy nadzieję, że nowa strona naszego magazynu stanie się miejscem ożywionych dyskusji, ciekawych polemik i intelektualnego fermentu. Miejscem Kontaktu. Zapraszamy Was wszystkich do jej współtworzenia: komentowania, pisania, recenzowania, rysowania i fotografowania. Miejsca w zakładki „Autorzy” czekają na Was.

Kłaniając się nisko,

Redakcja „Kontaktu”.

Módl się za nami grzecznymi

2012-01-23T03:00:00.002+01:00

Jedno z warszawskich centrów handlowych, na kilka dni przed Wigilią Bożego Narodzenia. Rozmowa ojca, pewnie trzydziestokilkuletniego, z synkiem, na oko pięciolatkiem. Wyraźnie zdenerwowany ojciec podnosi głos na dziecko, które nie chce za nim iść.

– Jeśli nie będziesz grzeczny, Święty Mikołaj nie da ci prezentu!

Groźba działa, chłopiec przestaje płakać. W tej niepozornej scenie tknęło mnie owo pytanie. Co znaczy: „jeśli nie będziesz grzeczny”? Któż nie chce, żeby jego dziecko było „grzeczne”? Nie mam specjalnych wątpliwości – dziecko grzeczne to przede wszystkim dziecko posłuszne. Głównym celem wychowawczym większości rodziców jest więc wychowanie ludzi posłusznych? Nawet jeśli nie jest to cel świadomie obrany, to cały nasz system wychowawczy tego właśnie uczy młodych ludzi. Macie słuchać poleceń i się nie wychylać.

Polskim dzieciom od kołyski wpaja się, że najważniejsze to słuchać starszych. Tak wychowuje zdecydowana większość rodziców, przykłady można mnożyć. Większość dzieci regularnie słyszy od starszych, żeby się nie wymądrzały, nie pyskowały i nie marudziły. Mało którzy rodzice nie zmuszają dzieci do jedzenia potraw, które tym dzieciom naprawdę nie smakują, dając im sygnał, że ich gusta i ich wybory są przy autorytecie rodzica nic nie warte. W ten sposób od najmłodszego uczymy dzieci, że nie asertywność, lecz uległość względem autorytetu jest prawdziwą wartością.

Jeszcze większy kult posłuszeństwa obserwujemy w szkołach. Od uczniów wymaga się niebywałej karności, zazwyczaj zdecydowanie większej od tej, której nauczyciele oczekują sami od siebie. Uczniowie muszą zmieniać obuwie (podczas kiedy nauczyciele wcale tego nie robią), wstawać, kiedy pedagog wchodzi do klasy, a w zeszytach zapisywać: lekcja, data, temat. Większość szkół w swoich regulaminach określa, w jaki sposób młodzież powinna się ubierać, często wcale nie ograniczając się do narzucenia stroju „niewyzywającego”. Nikt o tym z uczniami dyskutować nie ma zamiaru. Niektóre szkoły wręcz wymagają od nich, by brali udział w akcjach charytatywnych w ramach obowiązkowego wolontariatu. Pomagajcie uczniowie, ale nie dla tego, żeby postąpić dobrze, lecz dlatego, że wam każemy. Posłuszeństwo przede wszystkim.

Oczywiście, posłuszeństwo ma też swoje dobre strony. Kiedy dziecko jest małe, nie zauważa wielu zagrożeń. Wykonanie polecenia rodzica może uchronić je od niebezpieczeństwa. Takie wychowanie niesie jednak z sobą poważne zagrożenia. Dziecko nauczone, że najważniejsze jest być posłusznym, nie uczy się szacunku do samego siebie i do swoich uczuć. Kiedy dorośnie, albo się zbuntuje – skupiając się wyłącznie na sobie, albo jego miłość własna pozostanie upośledzona.

Wychowanie do posłuszeństwa miewa inne jeszcze, znacznie bardziej dalekosiężne konsekwencje. Człowiek nauczony posłuszeństwa nie jest często zdolny do dokonania rozeznania w nieoczywistych moralnie sytuacjach, bo w dzieciństwie refleksję nad słusznością postępowania zastąpiły gotowe odpowiedzi: „tak masz robić, a tak nie rób”. Człowiek posłuszny zwyczaj nie czuje, że może i powinien zmieniać na lepszy świat, w którym żyje. Za swoje zadanie uważa raczej dostosowanie się do rzeczywistości niż wpływanie na nią. Nie czuje się za nią odpowiedzialny. Robi tylko to, co ktoś (rodzice, szkoła, praca, społeczeństwo) mu każe, czyli idzie na wybory i wrzuca pieniądze do puszki w dzień finału Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Nikt nie uczył go przecież myśleć o innych, dbać o nich i czuć się za nich odpowiedzialnym.

Na szczęście, choć wychowanie ma ogromny wpływ na człowieka, to nie determinuje ono jego zachowań i wyborów w dorosłym życiu. Dlatego liczne osoby, w dzieciństwie uczone posłuszeństwa, wyrastają z niego, osiągając wiek dojrzały. Dzięki temu wielu ludzi czuje się za świat odpowiedzialnymi i próbuje go naprawiać.

Mimo to warto pracować nad wychowaniem młodych ludzi, od dziecka przekonywać ich, że mogą i powinni mieć wpływ na to, co się wokół nich dzieje. Że powinni słuchać przede wszystkim siebie i swojego zdrowego rozsądku. Dlatego kończę ten tekst apelem do Świętego Mikołaja i jego wszystkich wysłanników – rodziców, cioć i wujków – żeby za rok prezent pod choinką dzieci znajdowały nie za to, że są posłuszne, lecz za uczynki miłosierdzia świadomie i bez przymusu wykonane względem bliźniego.

Oferta promocyjna Teatru Dramatycznego

2012-01-19T09:35:00.004+01:00

W styczniu Teatr Dramatyczny przygotował dla czytelników "Kontaktu" kolejne promocyjne spektakle:

Szczęśliwe dni 21 i 22 stycznia godz. 19:30
Córeczki 24, 25 i 26 stycznia godz. 19:30

Bilety promocyjne w cenie 18 zł dostępne na hasło: DRAMATIKA.

Ilość biletów jest ograniczona.
Prosimy o rezerwowanie miejsc pod nr telefonu (22) 656 68 44.

Nowa strona „Kontaktu”

2012-01-16T15:21:00.003+01:00

Premiera nowej strony „Kontaktu” już w przyszłym tygodniu!

A na niej więcej wpisów, nowe rubryki, więcej grafik i zdjęć, a przede wszystkim nowi autorzy.

Zapraszamy!

Józef K. na Wall Street. Recenzja filmu „Chciwość”

2012-01-16T00:42:00.003+01:00

Jan Mencwel

Idąc na film „Chciwość” spodziewałem się uwspółcześnionej wersji „Wall Street” Olivera Stone’a: niezłego thrillera o szczytach światowej finansjery, zachowującego nutę krytycyzmu wobec świata, o którym opowiada, ale mimo wszystko upajającego się nim jak światem z baśni o Złej Królowej. Zawiodłem się. Ale może o to właśnie chodziło?

***
Jak przekonują lewicowi krytycy współczesności (m.in. Slavoj Zizek), specyfiką dzisiejszej odmiany kapitalizmu jest to, że wszelkie próby sprzeciwu i podważenia jego status quo są natychmiast wchłaniane i przetwarzane przez system. Potrzeba buntu wobec rzeczywistości opanowanej przez korporacje i globalny rynek jest po prostu kolejną „niszą” w owym rynku, którą przy odrobinie sprawności można zagospodarować. I nieźle na tym zarobić. Zwłaszcza, że ci,którzy się buntują, do najbiedniejszych raczej nie należą. Symbolem tego zjawiska mogą być znane wszystkim koszulki z Che Guevarą, który w latach 90. stał się nie tylko ikoną popkultury, ale czymś w rodzaju „logo” gwarantującego dobrą sprzedaż t-shirtów. Mało który nabywca zastanawiał się nad tym, czy koszulka z symbolem rewolucji nie jest przypadkiem wyprodukowana rękami dzieci z fabryki w Bangladeszu. Można słuchać Rage Against The Machine, ekscytować się Banksym, z uwagą śledzić „sztukę krytyczną”, a jednocześnie nosić buty Nike, pić coca-colę i posiadać konto w wielkim międzynarodowym banku. Dla przytłaczającej większości ludzi nie ma w tym żadnej sprzeczności. Również dlatego,że nienoszenie "najków" byłoby traktowane jako pusty gest: i tak, co byśmy nie zrobili, system będzie działał tak, jak działa: jak dobrze naoliwiona machina. A kontestowanie go to tylko wentyl bezpieczeństwa, który co jakiś czas trzeba odkręcić.

Wybuch światowego kryzysu finansowego w 2008 roku, o którym opowiada film „Chciwość”, był pierwszym momentem, w którym można było w ten mechanizm zwątpić. Od chwili, gdy poznaliśmy rzeczywiste rozmiary kryzysu (a raczej przekonaliśmy się, że nikt do końca tych rozmiarów nie zna), na świecie trwa dyskusja, czy obecny kryzys jest po prostu jednym z wielu „dołków” należących do żelaznej logiki rynku, ale różniącym się jedynie rozmiarami, czy też jest to wydarzenie, które wychodzi poza tę logikę i przekonuje, że (parafrazując jednego z najwybitniejszych myślicieli schyłku XX wieku Tony’ego Judta) „w naszym sposobie życia jest coś głęboko błędnego”? Odpowiedzi na to pytanie na razie nie poznaliśmy, ale wiemy już, że kryzys spowodował nie tylko odwrócenie się od neoliberalizmu jego wybitnych przedstawicieli (m.in. Jeffreya Sachsa), ale także masowe protesty młodych ludzi w krajach bogatego Zachodu, którzy po raz pierwszy nie boją się powiedzieć głośno tego samego, co napisał Judt w swojej książce-testamencie pt. „Źle ma się kraj”.

A jak na to wszystko reaguje machina rynku? Czy kryzys, protesty Ruchu 99% i zachwianie światowej gospodarki można przerobić na kolejny „produkt” - symbol, który ma szansę się dobrze sprzedać, bo wszyscy go znają i o nim rozmawiają? Zanim zobaczyłem film „Chciwość”, widziałem już reklamę dezodorantu AXE z hasłem „anarchy is coming”, w czytelny sposób nawiązującą do ulicznych protestów 2011 roku. Wprawdzie film J.C. Chandora to nie komercyjna hollywoodzka superprodukcja - raczej amerykańskie "ambitne kino", ale z gwiazdorską obsadą i pewnie niezłym budżetem.

Okazuje się, że pierwszy film o kryzysie jest kameralnym, stonowanym dramatem, pokazującym ludzi uwikłanych w system, który jest do tego stopnia pełen paradoksów, że dawno utracili nad nim jakąkolwiek kontrolę. Młodzi maklerzy, odkrywający, że ich bank handluje papierami wartościowymi, które w rzeczywistości są bezwartościowe (zjawisko znane pod nazwą „bańki spekulacyjnej”, od którego zaczął się krach 2008 roku), to bohaterowie jakby żywcem wyjęci z prozy Franza Kafki. Przemieszczają się po kolejnych, coraz bardziej niedostępnych piętrach swojego biurowca, informując o swoim odkryciu kolejnych szefów, aż dotrą do Tego na Samej Górze. Wiedzą, że zaraz pewnie sami wylecą, ale są bezsilni, nie chcą być bohaterami, ale starają się po prostu dobrze wykonywać swoją pracę. Z kolei "u góry" rozgrywa się iście szekspirowski dramat władzy – szefowie mają świadomość nadchodzącego krachu, ale są na tyle skorumpowane przez władzę i pieniądze, że gra toczy się tylko o to, kto z nich przetrwa (lub odejdzie z najwyższą premią – o nie właśnie najbardziej oburzali się ludzie protestujący na Wall Street).

Akcja filmu toczy się na tyle powoli i jest fotografowana tak statycznie, że chwilami przypomina raczej… polski Teatr Telewizji , a nie amerykańskie kino. Całość akcji rozgrywa się w dialogach, ale nawet one nie są tak błyskotliwe jak to zwykle bywa „w amerykańskich filmach” – bohaterowie są zbyt zmęczeni i zrezygnowani, by rzucać łatwo zapadającymi w pamięć frazesami. Jedyny ślad „american dream” widać w postaci głównego analityka – z pochodzenia hindusa, dzięki któremu zachowana zostaje złota zasada poprawności politycznej. Nie ma seksu – choć jest piękna kobieta (grana przez Demi Moore), ale i ona jest wyraźnie zniszczona przez życie, a kamera jak na złość co i rusz pokazuje jej pomarszczone dłonie. Pieniądze to tylko liczby; bohaterowie ciągle zastanawiają się, kto ile w firmie zarabia i jaką dostał premię, ale te niewiarygodne kwoty przyjmowane są przez nich z dużą obojętnością. Reżyser w bardzo sprytny sposób ucieka od osądzania bohaterów - nie są ani dobrzy ani źli, nie wiemy nic o ich życiu prywatnym, oni tylko "przepychają cyfry na ekranie". "Ten film powstał po to, żeby pokazać, że tam też pracują normalni ludzie, a nie jakieś potwory" - usłyszałem od jednego ze znajomych po seansie. Nie do końca: reżyser nie rozgrzesza anie nie osądza bohaterów, a jeżeli kogoś oskarża, to raczej system, w którym można "przepychać cyfry na ekranie" udając, że są warte miliony dolarów, i nie przejmować się konsekwencjami tego procesu dla "normalnych ludzi" ("pieprzyć normalnych ludzi!" - mówi jeden z bohaterów, gdy drugi zaczyna prawić morały.)

"Chciwość" to więc ani thriller, ani moralitet, ani dramat psychologiczny. Tych, którzy spodziewali się łatwych emocji albo łatwych odpowiedzi film wytrąci z równowagi - i bardzo dobrze. Bo dążenie za wszelką cenę do równowagi wcale nie musi być dzisiaj właściwą drogą. Pokazany w filmie kryzys w końcu nadal trwa i wciąż nie wiadomo dokąd zmierza. To, że nawet popkultura opowiada o nim w tak dziwny, niepokojący i niestandardowy sposób, jest kolejnym powodem, by poważnie zastanowić się nad słowami Tony’ego Judta. I zamiast oczekiwać, że za jakiś czas „wszystko wróci do normy”, przemyśleć jeszcze raz, co powinniśmy za tę normę uważać.

„Chciwość” (Margin Call), reż. J.C.Chandor, USA 2011

Polowanie na awangardę

2012-01-16T00:33:00.001+01:00

Rudolf Belling, Głowa kobiety, 1925

Wanda Kaczor

W ciągu ostatnich dwóch miesięcy do Krakowa przyjeżdżały tłumy ludzi, przyciągane magią nazwiska dziewiętnastowiecznego mistrza, „malarza żywiołów“ Williama Turnera. Wiedzeni ciekawością, potrafili w ostatnim dniu wystawy czekać godzinami w deszczu w zakręconej po wielokroć kolejce, aby tylko zobaczyć dzieła artysty światowej sławy, które przyjechały do nas „aż z Londynu“. Nazwisko Turnera jest powszechnie kojarzone, dlatego wiele osób z czystego snobizmu specjalnie przyjeżdżało podziwiać jego obrazy. Podczas gdy w Muzeum Narodowym roiło się od ludzi, Międzynarodowe Centrum Kultury na samym krakowskim rynku cieszyło się dużo mniejszym zainteresowaniem. Nie ujmując nic wystawie angielskiego malarza, chciałabym polecić inną, którą przez najbliższe dwa tygodnie każdy może jeszcze podziwiać. Niestety tytuł Polowanie na awangardę u wielu nie wywołuje żadnych skojarzeń. Dlatego właśnie tę ekspozycję chciałabym nieco przybliżyć.

Wystawa ta, o charakterze raczej historycznym, pokazuje zjawisko sztuki „wyklętej“, kiedy to w latach 1933-45 niemieccy naziści prześladowali malarzy, pisarzy, kompozytorów i wszystkich artystów za ich nowoczesne poglądy i eksperymenty w sztuce. Dzieła awangardowe odchodziły od realizmu i klasyczności na rzecz deformacji, uproszczenia, sięgały aż po abstrakcję, podczas gdy dla propagandy totalitarnej pożądaną formą była nawiązująca do antyku monumentalna i heroiczna figura „nadczłowieka“. Dlatego dzieła twórców awangardowych były nie do przyjęcia nie tylko z punktu widzenia estetycznego, ale były również postrzegane jako niebezpieczne politycznie. Wszelka awangarda nie odpowiadała hitlerowskim doktrynom, dlatego skutecznie tępiono jej przejawy. Tysiące dzieł sztuki wywieziono, sprzedano po zaniżonej cenie lub całkowicie zniszczono, spłonęły również setki książek. Punktem kulminacyjnym była propagandowa wystawa „Entartete Kunst“, znana także jako „Sztuka zdegenerowana“, zorganizowana w Monachium w 1937 roku, a potem wędrująca po innych niemieckich miastach. Zostały na niej zaprezentowane setki dzieł skonfiskowanych z muzeów. Władze niemieckie miały na celu ośmieszenie i wyszydzenie sztuki awangardowej oraz jej twórców.

Nie bez powodu wystawa Polowanie na awangardę znajduje się w Międzynarodowym Centrum Kultury. Ośrodek ten skupia się na dialogu kultur i społeczeństw, wspiera integrację kulturalną Europy. Cała wystawa to owoc współpracy MCK z partnerami z Nadrenii Północnej–Westfalii. Została zorganizowana przez dwie kuratorki – Polkę Monikę Rydygier i Niemkę Judith Schönwiesner. Jak deklaruje dyrektor, od samego początku istnienia MCK (1991) zespół kładzie nacisk na awangardę niemiecką. Usilnie dążą do zaprezentowania Polakom dorobku takich artystów jak Otto Dix, Emil Nolde, Georg Grosz, gdyż ich sztuka jest w naszym kraju mało znana, a zdaniem historyków sztuki bez awangardy niemieckiej nie da się zrozumieć sztuki XX wieku. Zaraz po zakończeniu wystawy w Krakowie, zostanie ona zaprezentowana w Niemczech w Muzeum Sztuki w Mülheim.

Cała wystawa to opowieść o sztuce przede wszystkim niemieckiej, ale także polskiej, z którą walczył Hitler w latach 1933-45. Ekspozycja, choć nie bardzo obszerna, obfituje w obrazy, rzeźby, książki, a każdemu z dzieł towarzyszą dramatyczne historie ich twórców. Została zaprezentowana w pięciu salach, a każda z nich poświęcona jest nieco innej tematyce.

Pierwsza, zatytułowana „Zwierciadło czasów 1914-1933“, wprowadza w klimat panujący w Niemczech po I wojnie światowej, zanim Hitler doszedł do władzy. Przedstawione są tu dzieła artystów krytycznie nastawionych do panującego systemu, do wojny, która odcisnęła się ciężkim piętnem na ich psychice, czemu dawali wyraz w swojej twórczości. Tematyką poruszaną zarówno w utworach literackich, jak i w malarstwie, była bieda, brzydota, kryzys społeczny, bezrobocie. Wojnę ukazywali w zupełnie odwrotny sposób niżby tego chciał Hitler – nieheroiczny, a bohaterów wojennych jako kaleki. Znajdziemy tam dzieła taki artystów jak Ernst Toller i jego książkę „Der deutsche Hinkemann“ („Niemiecki kaleka“), za którą m.in. stracił obywatelstwo niemieckie; grafiki Georga Grosza, przepełnione krytyką polityki i społeczeństwa, utwory Armina T. Wegnera, który za swoją pacyfistyczną działalność i protesty przeciw prześladowaniu Żydów został aresztowany i długo torturowany, a jego dzieła spalone.

„Nadejście awangardy“ to tytuł drugiej sali. Można powiedzieć, że jest punktem kulminacyjnym wystawy, gdyż został w niej odtworzony fragment wystawy Entartete Kunst za pomocą powiększonego zdjęcia prezentowanego na całej ścianie w skali 1:1. Widać na nim otwarcie ekspozycji, komentarze na ścianach. Można obejrzeć dokumentalny kilkuminutowy film Juliena Bryana* pozbawiony jakiegokolwiek komentarza, który jednak daje duże pojęcie o tym, jak wyglądała ekspozycja z 1937 roku oraz kto ją zwiedzał. Niewyobrażalnie gęste rozmieszczenie prac szokuje tak samo jak komentarze z ówczesnych katalogów, które można przeczytać w wersji elektronicznej: Ten dział można nazwać tylko w jeden sposób: „Kompletny obłęd“. […]Na obrazach i rysunkach tego gabinetu okropności zasadniczo nic nie można rozpoznać i nie wiadomo, o czym myślały chore umysły, sięgając po pędzel i ołówek. […] Ale przestaje być zabawne, gdy uświadomimy sobie, że te „dzieła sztuki“ pochodzą z kolekcji muzeów wielkich miast niemieckich […], pozostaje tylko tłumić w sobie wściekłość, że w tak haniebny sposób potraktowano przyzwoity niemiecki naród. Trudno oprzeć się skojarzeniom z wystawą Goshki Macugi Bez tytułu, którą oglądać można teraz w warszawskiej Zachęcie. Artystka prezentuje m.in. księgi wpisów z wystaw Katarzyny Kozyry czy Doroty Nieznalskiej wypełnione często szokującymi komentarzami oburzonych zwiedzających oraz prywatną korespondencje tychże do ówczesnej dyrektorki Zachęty – Andy Rottenberg. W drugiej sali MCK wystawiane są dzieła artystów awangardowych, prześladowanych nie tylko za to, co tworzyli, ale i za poglądy polityczne (malarz Carl Hofer), za przynależność do lewicowej lub komunizującej grupy (Ewald Matare, autor przepięknej rzeźby Fiński wół znajdującej się na wystawie), za pochodzenie żydowskie (kompozytor Arnold Schönberg), za poglądy feministyczne (manifestowane przez malarkę Lotte B. Prechner, tańczącą w męskim stroju w kabaretach).

Ewald Mataré, Fiński wół, 1929

W dziale trzecim „Uchodźstwo i prześladowania“ zaprezentowane zostały losy i sztuka artystów, którzy po dojściu Hitlera do władzy emigrowali z Niemiec głównie do USA, dzięki czemu świat mógł poznać i docenić ich prace. W tej sali możemy podziwiać rzeźbę Maxa Ernsta Piękna Niemka, dzieła takich malarzy jak Otto Freundlich, Hans Arp, utwory Thomasa Manna, Bertolta Brechta. Wrażenie robi ogromny obraz Emigracja duchowa Arthura Kaufmanna, który także ostatecznie uciekł do Ameryki. Na swojej malowanej przez wiele lat pracy przedstawił 38 sławnych osób, które po 1933 roku wyemigrowały z Niemiec.

Niełatwe życie mieli uchodźcy, ale jeszcze gorsze losy spotkały tych, którzy zostali w kraju. Musieli oni zaprzestać działalności artystycznej. Pomimo więzień, gróźb i prześladowań, nadal chcieli tworzyć. Stawiali „Opór“ – stąd tytuł czwartej sali. Swój sprzeciw wobec narodowych socjalistów chcieli wyrazić przez sztukę. Pragnęli też dać sygnał światu o tym, co się dzieje w Niemczech. Dlatego tworzyli grafiki i odbitki wysyłali za granicę. Tematem dla malarzy były głównie okropności wojny, sceny śmierci, opłakujące swoich mężów kobiety. Przetrwały dzieła ukryte w puszkach, zakopane pod ziemią.

Ostatnia sala to polski aneks do wystawy. Do zamieszczenia dzieł polskich na ekspozycji jej autorów zainspirował archiwalny spis inwentarzowy z lat 1941-1944 z łódzkiego muzeum. Cała kolekcja została wtedy spisana i opatrzona nagłówkiem „Jüdische und Entartete Kunst“ („Sztuka żydowska i zdegenerowana“). Dopiero ten dokument uświadomił twórcom wystawy, jak bardzo i polscy artyści zostali dotknięci w czasie reżimu nazistowskiego. We wrześniu 1939 skończyło się normalne funkcjonowanie sztuki, do Polski wkroczyli Niemcy z zamiarem likwidacji polskiej inteligencji. Rozpoczęły się liczne aresztowania, rozstrzeliwania i deportacje działaczy społecznych, ludzi nauki i kultury. W przypadku polskich artystów powodem do ścigania nie był awangardowy sposób malowania czy pisania, wystarczała tylko tożsamość narodowa. W tej sali można zobaczyć jedną z niewielu zachowanych rzeźb Katarzyny Kobro, książki i grafiki Brunona Schulza, dzieła Jonasza Sterna, Romana Kramsztyka, Władysława Strzemińskiego i wielu innych, także mniej znanych artystów oraz ich wstrząsające losy.

Konrad Winkler, Portret żony, 1920

– A Ten wąsik przesłuchałaś? – po powrocie z Krakowa usłyszałam to pytanie co najmniej kilka razy od osób, które już miały przyjemność obejrzeć wystawę. W muzeum można było posłuchać wielu zakazanych podczas okupacji piosenek. Najczęściej w pamięć zapada kabaretowy utwór z tekstem Mariana Hemara Ten wąsik, który w teatrze Ali Baba wykonywał Ludwik Sempoliński, parodiując Hitlera. Szlagier wywołał aferę dyplomatyczną i zarówno twórca, jak i wykonawca musieli ukrywać się przed ścigającym ich gestapo. Więzieniem groziły także inne błahe wykroczenia. Gustaw Morcinek w książce „Wyrąbany chodnik“ nadał psu imię Bismarck, za co przesiedział blisko sześć lat w obozach koncentracyjnych.

Jest wiele powodów, dla których powinno się zobaczyć Polowanie na awangardę. Wystawa ma na celu nie tylko przybliżyć nam stosunkowo mało znane w Polsce postacie niemieckich ekspresjonistów, ale również uświadomić ogrom strat i zniszczenie nie tylko prac, ale całego życia kulturalnego podczas okupacji hitlerowskiej. Dzieła, które cudem przetrwały do dziś dzięki ukrywaniu w skrzyniach, zakopywaniu w ziemi lub sprzedaży za granicę, stanowią część ważnego dla historii kultury dorobku artystycznego. Jak mówi Prof. Dr Jürgen Wilhelm, sztuka uznana przez nazistów za zdegradowaną, zasłużyła na to, żeby ją pokazywać dziś w najlepszych galeriach.

* Julien Bryan to słynny amerykański dokumentalista i fotografik, którego mało dotąd znane zdjęcia z Warszawy z pierwszych dni września 1939 można było oglądać rok temu na wystawie w Domu Spotkań z Historią.

Polowanie na awangardę. Zakazana sztuka
w Trzeciej Rzeszy Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków
19 października 2011–29 stycznia 2012

Słoń a zmiana polska

2012-01-10T16:43:00.006+01:00

Mateusz Luft

Już za pół roku kurz opadnie na pustych stadionach a autostrady będą na nowo, tym razem bez pośpiechu spokojnie, remontowane. Skąd przyjdzie nowy cel modernizacyjny? Szanse rozwoju są przede wszystkim w naszych głowach i przyzwyczajeniach, a nie w autostradach, które tylko ułatwiają handel wytwarzanymi w Polsce dzięki cudzym pomysłom półproduktami.

Szalony Impet Modernizacyjny ma przyjść nie skądinąd, tylko z biurokracji. A to dzięki cyfryzacji, którą chce nam zafundować Minister Michał Boni. Dzięki proponowanym zmianom już w niedalekiej przyszłości każdy dokument administracyjny będzie miał swój elektroniczny odpowiednik. A w przyszłości być może w ogóle zniknął papierowe kopie. Każdy ruch administracyjny będzie zapisany co do minuty. Podpisany elektronicznie. Znaczące zmiany czeka procedura obiegu dokumentów. Dziś zdarza się, że papier przechodzi z samego dołu drabiny urzędowej do szczebla dyrektora. Zatwierdzony do przekazania, jest wysyłany do władz innego pionu i dopiero tam przekazywany w dół drabiny urzędniczej. W ten sposób papier przechodzi nawet przez kilkanaście biurek. A my – obywatele, nie mamy co się dziwić, że tryb podejmowania decyzji trwa tak długo.

E-administracja będzie jak wielki USOS (Uniwersytecki System Obsługi Studiów). Światłe i postępowe środowiska akademickie w całej Polsce same na sobie przetestowały co to znaczy przekazanie dotychczasowej papierowej administracji ocenami i przedmiotami programowi elektronicznemu. W pierwszych miesiącach działania systemu, zanim obsługa sekretariatu, wykładowcy i studenci nauczyli się obsługiwać system, wymyślili wiele sposobów na omijanie rygorystycznych zasad i procedur. Administracja na długi czas utonęła w schizofrenicznym chaosie prawdy papieru i prawdy systemu. Mimo upływu kilku lat od wprowadzenia USOS-a, w niektórych zakamarkach Uniwersytetu Warszawskiego dokumenty są nadal ręcznie przepisywane z pominięciem procedur, co tylko zwiększa ilość pracy.

Działanie USOS-a jest przykładem bardzo silnego powiązania technologii z tym, jak ludzie działają na co dzień. Sprawność systemu nie zależy tylko i wyłącznie od tego, jak będzie zaprogramowany, ale przede wszystkim, jak ludzie będą wykorzystywać nowe narzędzie na co dzień. Tak też cyfryzacja administracji państwowej może mieć skutki zbawienne, ale i opłakane. Doświadczenia Uniwersytetu Warszawskiego pokazują, że nie wystarczy napisać programu, kupić sprzęt i podłączyć internet. W wielu miejscach Polski z tym ostatnim nadal bywają problemy. Sukcesu nie przyniesie nam nawet odpowiednie przeszkolenie wszystkich urzędników, zaczynając od tych siedzących w okienku, po tych, zajmujących skórzane fotele. Nowa administracja oznacza zmianę drobnych zwyczajów wielu ludzi. Konsekwencji cyfryzacji nie jesteśmy w stanie z wyprzedzeniem przewidzieć, ani „zaprogramować”. Minister Boni wydaje się być gotowy na tego typu przeciwności. Ale czy Polska jest na to gotowa?

Jestem w stanie uwierzyć, że zdyscyplinowana administracja rządowa stosunkowo najszybciej nauczy się korzystać z nowej technologii, ale nie otoczenie tej instytucji. Na grudniowym spotkaniu z Ministrem w Krytyce Politycznej jeden z gości przywołał sytuację z zakładu fotograficznego, gdzie za pomocą cyfrowego aparatu zostało zrobione mu zdjęcie dowodowe. Zdjęcie wręczono mu na papierze i w tej formie dostarczył je w do urzędu, gdzie zostało ono zeskanowane, czyli na nowo zcyfryzowane. A przecież mogłoby przejść dużo krótszą – elektroniczną drogą.

Polacy umieją systematycznie i spektakularnie manifestować siłę swojego społecznego weta wobec zmieniających się technologii, co pokazali np. rozwijając kulturę ostrzegania się przed kontrolami prędkości na drogach. Czy takie samo weto postawią wobec nowej biurokracji i szansy rozwoju tego nie wiemy.

Przemiany technologiczne wyznaczają również nowe obszary w których musimy sobie zaufać. Dziś urząd wymaga osobistego dostarczenia zdjęcia przez petenta. Aprzecież przy odrobinie zaufania fotograf sam mógłby potwierdzać jego autentyczność przesyłając je drogą elektroniczną. Tysiące ludzi handluje w internecie nagradzając się pozytywami. Gdyby większość z nas ufała obcym, a państwo nie byłoby uznawane za wroga, lub system który należy oszukać mielibyśmy nie tylko lepsze samopoczucie, ale i więcej pomysłów i pieniędzy.

Polacy działają zbyt indywidualnie i niechętnie współpracują w trosce o budowanie czegoś wspólnie. Prof. Janusz Czapiński podczas dyskusji w ramach "Forum Debaty Publicznej" zwrócił uwagę, że dotychczasowe możliwości rozwoju Polski, wynikające z taniej i dobrze wykwalifikowanej siły roboczej i niskich płac kończą się. Czynnik kapitału ludzkiego, czyli to, co ludzie wiedzą i umieją, wpływa pozytywnie na rozwój przemysłu w krajach mało rozwiniętych. Natomiast nasz skok w grono krajów wysokorozwiniętych wymaga przejścia do gospodarki wiedzy. A ta bazuje przede wszystkim na kapitale społecznym - czyli stopniu, w jakim ludzie ufają innym i współpracują ze sobą. Parafrazując klasyka, stoimy na skraju przepaści, a nie rozwijając kapitału społecznego zrobimy wielki krok naprzód.

Według Czapińskiego wiedzę i innowacje wytwarzają zespoły ludzi, a nie pojedyncze jednostki. Bazując jedynie na cechach indywidualnych, na zawsze zostaniemy przetwórcami tego, co wcześniej wymyślili inni (na Zachodzie). Czapiński pokłada nadzieję w edukacji, która już na etapie szkolnym mogłaby uczyć współpracy w wykonywaniu zadań. Szansą na rozwój miałyby być miasta, gdzie duży kapitał społeczny najczęściej połączony jest z kapitałem ludzkim.

I znowu okazuje się, że najważniejszą lekcję z rozwoju gospodarczego musi odrobić nie rząd budujący autostrady i stadiony, ale sami obywatele. Szybkość „pędu cyfryzacji” zależy od tego, jak sprawnie użytkownicy nowej technologii dostosują się do innych sposobów postępowania (np. elektronicznych zdjęć). A rozwój technologiczny zależy od kredytu zaufania jakim my sami obdarzamy naszego sąsiada. Kredytu, który w przyszłości może dać czysty zysk - również ten finansowy.

Całość debaty wraz z wystąpieniem Prof. Janusza Czapińskiego można zobaczyć na stronie Prezydenta RP (prezydent.pl) w zakładce Forum Debaty Publicznej.
„Szalony Impet Cyfryzacji” - Spotkanie w Centrum Kultury Nowy Wspaniały Świat z 19 grudnia 2011;nagrania można posłuchać pod adresem: http://www.mixcloud.com/krytykapolityczna/micha-boni-cyfrowy-impet-modernizacji-19122011/

„W ciemności” - recenzja

2012-01-09T05:00:00.001+01:00

Jędrzej Dudkiewicz

O nowym filmie Agnieszki Holland było głośno na długo przed kinową premierą. Poruszana tematyka, głośne nazwiska twórców, oraz fakt, że obraz ten został jednogłośnie wybrany na polskiego kandydata walczącego o nominację do Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny, sprawiają, że bez wątpienia „W ciemności” to jedno z najważniejszych wydarzeń w polskiej kinematografii ostatnich lat.

Głównym bohaterem filmu jest Leopold Socha, prosty kanalarz mieszkający w Lwowie, okupowanym przez nazistów podczas II Wojny Światowej. Gdy pewnego dnia wraz ze Stefkiem, swoim współpracownikiem, natrafia pod ziemią na grupę Żydów, którym udało się uciec z pogromu w getcie, jako człowiek sprytny i zaradny, szybko dochodzi do wniosku, że trafiła mu się okazja na dodatkowy zarobek. Od tej pory pomaga ocalałym, nie wiedząc, że pod wpływem wydarzeń on sam zacznie się zmieniać.

„W ciemności” to film bardzo emocjonalny i angażujący widza (takie zresztą od początku było założenie, o czym wprost mówiła na konferencji prasowej Agnieszka Holland). Bez cienia wstydu przyznam, że jedną trzecią projekcji miałem łzy w oczach, a pod koniec przestałem w ogóle się kontrolować pod natłokiem uczuć, które bez przerwy towarzyszą widzowi. Film stale trzyma w napięciu, związanym zarówno z obawą, czy wszystkim Żydom uda się przetrwać, jak i z niepokojem o Sochę, który kilka razy ociera się o dekonspirację. Ponadto, choć wszyscy dobrze wiemy, jak wyglądała sytuacja narodu żydowskiego i nie raz można już było obejrzeć to w kinie, sceny przedstawiające znęcających się nad swoimi ofiarami nazistów potrafią przerazić. Wreszcie - wiele momentów wzrusza. Wszystko to upewnia mnie w przekonaniu, że nikt po obejrzeniu „W ciemności” nie wyjdzie z kina obojętny na to, co zobaczył.

Jest to także obraz bardzo przemyślany, unikający stereotypów, z dobrze napisanym scenariuszem. Mocną stroną filmu jest ambicja pokazania różnorodności Żydów - braku jednej, dominującej postawy wobec tego, co się dzieje. Zamiast tego są zwyczajni ludzie, którzy potrafią walczyć o życie, ale też zdradzać, zachowywać się egoistycznie, czy wręcz odrażająco wobec innych. Bardzo ważne jest też to, że Holland nie stara się zrobić z Sochy nieskalanego żadnym złem bohatera, lecz kreśli postać skomplikowaną, wielowarstwową, mającą sporo ciemnych sfer w swojej duszy. Najistotniejsze wydaje się pokazanie, że mimo tego wszystkiego, Socha potrafił zdać egzamin, przed którym został postawiony przez życie. Pewnie to właśnie niechęć do przekształcania filmu w pomnik sprawia, iż jest on tak autentyczny i prawdziwy.

Wielka w tym też zasługa obsady aktorskiej, która gra koncertowo. Kinga Preis jako Wanda Socha świetnie pokazuje siłę, którą mógł z niej czerpać mąż, siłę, bez której pewnie nie poradziłby sobie w sytuacji, w której się znalazł. Benno Fürmann znakomicie gra Żyda, będącego naturalnym liderem ocalałej grupki, który próbuje wnieść trochę spokoju i miłości do świata, w którym przyszło mu żyć. Najważniejszy jest jednak bez wątpienia Robert Więckiewicz, który rolą Leopolda Sochy potwierdza nie tylko, że ubiegły rok w polskim kinie należał do niego, ale też, że prawdopodobnie jest obecnie najwybitniejszym polskim aktorem. Jego postać jest dopracowana w najdrobniejszym szczególe, a zmiana, jaka w niej zachodzi, oddana została za pomocą drobnych, niemal niezauważalnych gestów i grymasów. Niesamowite wrażenie robi scena, w której, po odnalezieniu zagubionych w kanałach dzieci, widzi radość pozostałych, i spychające na bok wszystko inne oczy Sochy, który właśnie zrozumiał, że mimo zagrożenia, mimo że zaczyna narażać własną rodzinę, musi dalej pomagać Żydom. Bo tak po prostu trzeba. To ujęcie najdobitniej pokazuje, jak wiele Więckiewicz potrafi wyrazić spojrzeniem, co jest wyjątkowo trudnym elementem aktorskiego warsztatu.

Warto też zwrócić uwagę na kilka ciekawych aspektów realizatorskich, jak choćby znakomite operowanie światłem, którego jedynym źródłem w kanałach są latarki, co daje bardzo dobry efekt niepewności i mroku (który może symbolizować zarówno historię Żydów podczas wojny, jak i ciemne zakamarki w duszach bohaterów). Dzięki temu oraz innym elementom, takim, jak scenografia, kostiumy i rekwizyty, można odnieść wrażenie, że zamiast oglądać film, uczestniczymy w nim razem z bohaterami.

„W ciemności” to arcydzieło i mam wielką nadzieję, że uda mu się powalczyć o Oscara. Można ten film obdarzyć wieloma epitetami - wstrząsający, przerażający, wzruszający, emocjonalny, prawdziwy. Albo prościej: wybitny.

Debata „Kontaktu”: Zemsta i kara

2012-01-05T11:44:00.008+01:00

W jakim celu karzemy przestępców?
Czy kara to zemsta w majestacie prawa?
Jak zaspokajać społeczne poczucie sprawiedliwości?

Na te i wiele innych pytań spróbujemy sobie odpowiedzieć podczas debaty „Kontaktu”, towarzyszącej wydaniu numeru „Resocjalizacja”, która odbędzie się 11 stycznia (środa) o godzinie 19:00 w KIK-u (ul. Freta 20/24a).

Zapraszamy!

„Kontakt” o Kościele i lewicy w „Znaku”

2012-01-03T01:28:00.000+01:00

Misza Tomaszewski

W najnowszym numerze miesięcznika „Znak”, zatytułowanym: Kościół, lewica, monolog, znalazł się tekst redaktorów „Kontaktu”: Ignacego Dudkiewicza i Miszy Tomaszewskiego. Temat niezwykle wdzięczny: przyszłość relacji polskich środowisk katolickich i lewicowych. Zachęcamy do zapoznania się z całym najnowszym numerem „Znaku”, jako zajawkę proponując fragment naszego artykułu:

Przyjmujący nauczanie o grzechu pierworodnym chrześcijanin nie może podpisać się pod przesadnie optymistyczną wizją natury ludzkiej, podobnie jak – wypatrując powtórnego przyjścia Chrystusa – nie może on uwierzyć w urzeczywistnienie Królestwa Bożego już tutaj, na Ziemi. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie temu, by wespół z ludźmi lewicy zaangażował się w klarowanie i wdrażanie konkretnych rozwiązań, które uczyniłyby nasze doczesne życie choć trochę bardziej znośnym.

By do tego doszło, człowiek wierzący musi jednak ominąć niebezpieczeństwo pogodzenia się z cierpieniem, którego codzienność serwuje nam pod dostatkiem. Niebezpieczeństwo to wymownie opisują Dzieje Apostolskie: „Kiedy uporczywie wpatrywali się w Niego, jak wstępował do nieba, przystąpili do nich dwaj mężowie w białych szatach. I rzekli: »Mężowie z Galilei, dlaczego stoicie i wpatrujecie się w niebo?«” (Dz 1,10-11). Oto życie jest tutaj, świat czeka. Czekają ludzie wykluczeni, których trzeba nakarmić, gdy łakną, napoić, gdy pragną, odziać, gdy nie mają czego na siebie włożyć, odwiedzić, gdy chorują lub siedzą w więzieniu. To z tego wymiaru naszej wiary, wymagającego ugruntowania w naszej relacji z Bogiem, będziemy kiedyś rozliczani: „Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili” (Mt 25,40).

Na człowieka lewicy czyha niebezpieczeństwo zgoła odmienne, polegające na upatrywaniu źródła wszelkiego zła w niesprawiedliwych instytucjach politycznych i stosunkach społecznych. Planując ich przebudowę, nie powinien on zapominać o tym, że liberalno-demokratyczne procedury potrzebują osadzenia na fundamencie moralnym, którego nie da się zagwarantować w sposób strukturalny. „Niezależnie od tego, z jakim ustrojem mamy do czynienia, tradycyjnym, mieszczańskim czy socjalistycznym – pisał Raymond Aron – nigdy nie są zapewnione ani wolność umysłu, ani solidarność ludzka. Jedyna lewica, jaka zawsze pozostaje wierna samej sobie, to ta, która powołuje się nie na wolność czy na równość, ale na braterstwo, to jest na miłość”.

Mission (im)possible w TVP 2

2012-01-02T20:28:00.002+01:00

Cyryl Skibiński

Od wielu lat jak mantrę powtarza się, że telewizja publiczna nie realizuje „misji” a swoim programem przypomina stacje wyłącznie komercyjne. Niewiele czasu spędzam przed telewizorem, ale nie trzeba być szczególnie wytrwałym widzem żeby zauważyć, że jest w tym twierdzeniu sporo przesady.

Problem z oceną misyjności stacji polega na tym, że nie do końca wiemy, na czym owa misja miałaby polegać. Pierwszym skojarzeniem jest oczywiście konieczność promowania kultury. No i rzeczywiście, na tym polu dwa pierwsze programy TVP nieszczególnie różnią się od Polsatu czy TVN-u. Emitowane są dokładnie te same, w zdecydowanej większości mało ambitne filmy, a jedyną wyraźną przewagą telewizji publicznej jest niedawno wznowiony Teatr Telewizji. Jednak laur pierwszeństwa zapewnia telewizji z Woronicza fakt, że dwie pierwsze stacje utrzymują TVP Kulturę.

Dużo ciekawszym aspektem tego zagadnienia wydaje mi się społeczna rola telewizji. A na tym polu misyjność TVP jest już naprawdę wyraźna, choć serwowana widzom w nieco zakamuflowanej formie. Chodzi oczywiście o przekaz społeczny i kulturotwórczą (w sensie cywilizacyjnym) rolę seriali. Widzowie utożsamiając się ze swoimi ulubionymi bohaterami, oglądając wnętrza ich mieszkań oraz śledząc ich tryb życia skłonni są przejmować przedstawiane w serialu wzorce.

Doskonałym przykładem świadomie dydaktycznego ale zabawnego i nie natrętnego serialu jest „Ranczo”. Od sześciu lat możemy oglądać na różnych kanałach TVP perypetie mieszkańców jednej z podlaskich wsi (filmowe Wilkowyje) i z rosnącym sercem kibicować zachodzącym we wsi zmianom. Przez ten czas wielu bohaterom udało się przełamać przygniatający ich początkowo marazm: pani sklepowa wykazała się przedsiębiorczością i założyła kilka nowych punktów w okolicy; mama wielodzietnej rodziny, asystując dzieciom w odrabianiu lekcji, mimochodem sama nauczyła się angielskiego, dzięki czemu może dorabiać, pomagając innym mieszkańcom miasteczka; żona pijaka spod sklepu założyła własny interes i zatrudniła w nim męża, jako… ochroniarza. To tylko kilka przykładów, ale przesłanie jest jasne: „Ranczo” ma inspirować widzów do brania spraw w swoje ręce i przekonywać, że wszystko może zmienić się na lepsze (ciekawe, że aktywną rolę przypisuje się tu głownie kobietom).

Pisząc o misyjności TVP nie twierdzę oczywiście, że seriale emitowane przez inne stacje pozbawione są kulturotwórczej roli. Jednak większość produkcji TVP adresowana jest do innej grupy widzów – klasy średniej, mieszkańców wsi i małych miasteczek (stąd konieczność dowartościowania roli kobiety) – o których życiu i perypetiach opowiadają takie seriale jak „Klan”, „Plebania” czy „Ranczo”, niż seriale produkowane dla TVN-u. Te dotyczą głównie losów najzamożniejszej i dobrze wykształconej części klasy średniej – „Kasia i Tomek”, „Brzydula”, „Szpilki na Giewoncie” – i zazwyczaj pozbawione są zacięcia dydaktycznego a ich kulturotwórcza rola ogranicza się do rozbudzania w widzach aspiracji konsumenckich i budowania wzorców estetycznych czy to w kwestii wystroju mieszkania, ubioru czy fryzury. Wymiaru „estetyzacyjnego” nie pozbawione są zresztą także seriale „Dwójki”, w których oglądamy zawsze wysprzątane mieszkania i czyste wiejskie obejścia. Zwrócił na to uwagę prof. Roch Sulima („Kontakt” 15/2010: Ład nie ład, s. 6–13), nie oceniając zresztą tego zjawiska jednoznacznie pozytywnie.

Seriale mogą także uwrażliwiać widzów na problemy społeczne, pomagać w przełamywaniu negatywnych stereotypów i rozbudzać zdolność empatii. Do tej pory chyba jedynym do tego stopnia zaangażowanym społecznie serialem był TVN-owski tasiemiec sądowy „Sędzia Anna Maria Wesołowska”. Sędzina Wesołowska (która rzeczywiście jest praktykującym sędzią) pozwala widzowi obserwować złożoność wielu postępowań i wyroków, ułatwia uświadomienie sobie trudności w dokonaniu sprawiedliwej oceny zdarzenia i złożoności przyczyn (także społecznych), które doprowadziły do przestępstwa. Dzięki temu tępi się ostrze społecznej pogardy wymierzone w osoby skazane, co umożliwia na przykład budowanie przychylniejszego nastawienia społeczeństwa do kwestii resocjalizacji więźniów (i łożenia na ten cel publicznych pieniędzy).

Także TVP podjęło się niedawno realizowania podobnie ambitnej misji społecznej i od grudnia minionego właśnie roku emituje serial „Głęboka woda”, którego akcja skupia się na działaniu Ośrodka Pomocy Społecznej. Reżyserką i współautorką scenariusza jest Magdalena Łazarkiewicz, a produkcję w dużej części finansował Europejski Fundusz Społeczny. Jako, że pokazano już pięć z trzynastu odcinków serialu, sądzę, że można pokusić się o jego krótkie omówienie.

Głównym bohaterem „Głębokiej wody” jest nowy dyrektor OPS (Marcin Dorociński znany z roli ubeka-macho w „Rewersie”) słynący z niekonwencjonalnych metod i - w razie potrzeby - niezbyt skrupulatnego przestrzegania regulaminu. Partneruje mu Mika (Katarzyna Maciąg), młoda, ideowa pracownica ośrodka oraz pozostali pracownicy, miedzy innymi niedoszła zakonnica czy gryzipiórek bez powołania. Muszę przyznać, że zazwyczaj z trudem znoszę grę aktorów w polskich serialach (ponoć narzekają na nich nawet scenarzyści, ponieważ aktorzy bywają tak zajęci graniem w reklamach i innych produkcjach, że często nie maja kiedy nauczyć się dialogów i kładą je, serwując ich skrajnie uproszczoną wersję). Tutaj początkowo nie było inaczej, ale szybko udało mi się przyzwyczaić i gra aktorska przestała mnie razić. Na pochwałę zasługuje zresztą gra większości, zmieniających się w każdym odcinku, aktorów drugoplanowych. A nie mają łatwych ról, bo zazwyczaj grają zrozpaczonych, przegranych ludzi, a w cierpiętnictwie łatwo przesadzić.

„Głęboka woda” z założenia jest serialem z misją. Jednym z zadań, jakie autorzy przed sobą postawili (Magdalena Łazarkiewicz mówi o tym w wywiadzie zamieszczonym na stronie serialu) było odczarowanie negatywnego obrazu instytucji Pomocy Społecznej. Czy udało się to zrobić? W moim odczuciu tak. Czy problemy i funkcjonowanie tego typu ośrodków zostało przedstawione realistycznie? Nie umiem tego ocenić, ale komentarze pracowników OPS-ów i MOP-sów na forum podpiętym pod stronę serialu są pod tym względem krytyczne.

Na szczęście problem społecznego odbioru opieki społecznej ma znaczenie co najmniej drugorzędne. To, co stanowi największą wartość serialu, to, jak mi się wydaje, realistyczne i odarte z uproszczeń przedstawienie życia osób spychanych na społeczny margines. Bohaterowie są przekonujący psychologicznie a ich problemy wydają się nie być wydumane. Każdy odcinek porusza konkretne zagadnienie: niszczący ostracyzm jakiemu poddane są osoby opuszczające więzienie i ich rodziny; trudność przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie; skutki ukrywania i nie leczenia alkoholizmu przez jednego z członków rodziny (przedstawione na przykładzie tak zwanego dobrego, inteligenckiego domu); trudność z przyjmowaniem pomocy; zbyt łatwą oceną potrzeb ludzi ubogich często uznawanych za niezrozumiałą, z punktu widzenia człowieka „dobrze ustawionego”, fanaberię itd.

„Głęboka woda” ma swoje tempo i trzyma w napięciu. Być może rezygnacja (świadoma?) z realnego przedstawienia pracy OPS-u, usensacyjnienie jej, było warunkiem, bez którego serialu nie dało by się oglądać z zapartym tchem (a co najmniej z dreszczykiem). W kazdym razie całość robi wrażenie, przesłanie jest klarowne, można zatem uznać, że telewizja publiczna po raz kolejny z sukcesem realizuje swoją społeczna misję. Jako, że autorzy nowego serialu postawili przed sobą fenomenalnie ważne zadanie, to mimo warsztatowych niedociągnięć, gorąco go polecam. Wydaje mi się po prostu, że dość skutecznie oducza łatwego ferowania jednoznacznych, krzywdzących ocen zachowań ludzi, których życie znamy wyłącznie ze statystyk policyjnych.

Bóg się rodzi

2011-12-25T18:10:00.001+01:00

Szanowni Państwo, Drodzy Przyjaciele!

Przeżywając wspólnie z Wami Uroczystość Narodzenia Pańskiego, redakcja „Kontaktu” pragnie złożyć Wam najserdeczniejsze życzenia. Przypomnijmy sobie słowa pięknej kolędy, które wyśpiewywaliśmy ostatniej nocy, uczestnicząc we mszy świętej pasterskiej:

Wzgardzony, okryty chwałą,
Śmiertelny Król nad wiekami!
A Słowo Ciałem się stało
I mieszkało między nami.

Obyśmy potrafili w naszym życiu rozpoznawać Boga, który „nie przyszedł, aby Mu służono, lecz żeby służyć” (Mk 10,45). Obyśmy potrafili co dzień Go naśladować, pamiętając, że On sam wybrał „to, co nieszlachetnie urodzone według świata oraz wzgardzone” (1 Kor 1,28). Obyśmy pozwolili Bogu wcielonemu, który podzielił ze swoim stworzeniem dramat rzucenia się w świat, rzeczywiście zamieszkać pośród nas, w naszych sercach, domach i wspólnotach.

Przeszłość polsko-niemiecka

2011-12-19T08:30:00.008+01:00

Katarzyna Kucharska

W Berlinie, w muzeum Martin Gropius Bau, wystawiono rachunek polskiej megalomanii narodowej. Na wystawie o historii polsko-niemieckiego sąsiedztwa, w samym jej centrum, wzięto na warsztat płótna Jana Matejki: Bitwę pod Grunwaldem oraz Hołd Pruski.

***

Berlińska wystawa jest w gruncie rzeczy historyczna i specjalista od spraw sztuki niewiele ma na niej do zrobienia, jeśli nie przyzna, że dzieła są po prostu przedmiotem historii. Uwikłane w dyplomatyczne i polityczne gesty, z perspektywy czasu, mają olbrzymi potencjał jako źródła wiedzy, za to ich estetyka, rzemiosło czy duchowy potencjał schodzą na dalszy plan.

Pierwszym eksponatem wystawy jest mimo wszystko rzeźba. Praca Mirosława Bałki (1987) w neonowej oprawie, przedstawia zwłoki św. Wojciecha. Fluorescencyjne światła odbijają się w gablotach pierwszej sali. Na historyczne dokumenty – m. in. kodeks Dagome iudex, ostrze włóczni Świętego pada kolorowy cień, zapowiadając, że opowieści o przeszłych dziejach będą towarzyszyć współczesne, artystyczne głosy.

Dzieje się tak w przypadku niemal wszystkich epok – poza mdławymi czasami Oświecenia, których nie skomentował w twórczy sposób żaden artysta. Drugim przypadkiem zachwiania tego dwugłosu jest historia drugiej wojny światowej i Zagłady. Na wystawie mówią o nich tylko artyści. Syntetyczne opisy zniknęły ze ścian na rzecz wyjaśnień prac poszczególnych twórców. Liczbę dokumentów tego czasu zredukowano do minimum. Sztuka i estetyka, których podstawy niezaprzeczalnie podważył Holokaust, awansowały do roli uniwersalnego – międzynarodowego – języka mówienia o nim.

***

W części centralnej wystawy, jak w boksie szkolnej szatni, w gigantycznej klatce złożono Hołd Pruski. Klatkę zaprojektował na wystawę znany polski artysta konceptualny Jarosław Kozłowski. Obok Hołdu wisi płótno Tadeusza Kantora – karykatura dzieła Matejki – na którym postaci z obrazu krakowskiego mistrza opakowane są w magazynowe folie. Całość jest ledwie naszkicowana na zagruntowanym blejtramie. Przypomina magazynowe pomieszczenie i jego duszną atmosferę.

Ponad nimi zawisły antyniemieckie plakaty z lat czterdziestych, których autorami byli najlepsi polscy graficy, m. in. Tadeusz Trepkowski. Pokazują jak historię Grunwaldu wprzęgnięto w doraźną politykę powstającego PRL. Dla kontrastu – pokazano także, jak mit zakonu wykorzystywała strona niemiecka w 1940 roku. Seria fotografii przedstawia przeniesienie sztandarów zakonu z Krakowa do Malborka. Łopoczące flagi niesione są przez równe rzędy żołnierzy SS. Dalej, we wnętrzu zamku, a dokładnie w Sali Wielkiego Refektarza przemawia Hans Franck. Jego publiczność, zgromadzona w odwiedzanym przez nas w szkole podstawowej zabytku, salutuje mówcy w hitlerowskim geście.

Na przeciwległej ścianie klatki wyświetlono materiał filmowy, tzw. found footage (montaż zebranych, istniejących już filmów). Dotyczy on bitwy, której datę, zna każdy przeciętny Polak, a niejeden ustawił go jako pin swojej karty płatniczej. Bogna Burska zestawia ze sobą fragmenty ekranizacji Krzyżaków Aleksandra Forda, z animacją z ludzikami Lego w roli Władysława Jagiełły i Ulricha von Jungingena. Do tego zbiera inne popularne obrazy Bitwy – z gier komputerowych i historycznych rekonstrukcji. Początkowo film prowokuje salwy śmiechu. Później jednak zastanawia fakt, że naprawdę wiemy kiedy odśpiewano Bogurodzicę, kiedy wbito dwa skrzyżowane miecze, kawalkada ruszyła ze zbocza, a polski sztandar chwiał się.

Przeglądu dwudziestowiecznych głosów w sprawie Grunwaldu dopełnia obraz Edwarda Dwurnika, czy gobelin utkany haftem krzyżykowym przez koło „Penelepa” z domu kultury w Działoszynie oraz instalacja Edwarda Krasińskiego.

Współczesne komentarze występują obok obszernej sali poświęconej historii Zakonu Krzyżackiego, jego niechlubnych i krwawych epizodów, ale także kulturotwórczej roli. Mamy więc Statuty Zakonu Krzyżackiego na pergaminie, krzyżackie medaliony i rzeźby Madonn szafkowych. Otwierane jak szafa, kryją w sobie przedstawienie świętych, których Maria bierze w opiekę…

***

Krytyczne przeczytanie historii polsko-niemieckiej przez dokumenty historyczne oraz prace dwudziestowiecznych artystów jest rozwijającą strategią. Niejedno muzeum historyczne mogłoby sobie ją pożyczyć. Zamiast spalać się w historycznych sporach na temat wydarzeń sprzed setek lat, pomaga wyjaśniać narastające wokół nich stereotypy o polskości i niemieckości. A to jedyne na co współcześnie możemy mieć wpływ.

Ciśnie się tu na usta sformułowanie „rozliczać się” zamiast „wyjaśniać”. Taka jednak jest berlińska wystawa – dyplomatyczna. Kładzie nacisk na to co wspólne. Przy okazji zaborów pomija agresywną politykę germanizacji, w rozdziale poświęconym Romantyzmowi rozwój kultury przedstawia jako niezachwiany i wolny, kwestia Powstań Śląskich, tzw. „Ziem Odzyskanych” jest zaznaczona, ale w niewielkim stopniu rozwinięta. Pracę Artura Żmijewskiego dotyczącą naszej pamięci o Holokauście, jako zbyt kontrowersyjną i niewygodną, zdjęto by niepotrzebnie nie prowokować. Nota bene, bez wiedzy kuratorki Andy Rottenberg.

Wystawa w Martin Gropius Bau powstała z połączonych ministerialnych funduszy obu państw. A dodatkową okazją była dla niej polska prezydencja w Unii Europejskiej. Wobec tego, projekt badawczy jakim jest ta wystawa to doskonale przygotowana promocja idei wspólnoty. Stąd przemilczenia, których jako widzowie możemy tylko żałować.

Krytyka należy się wystawie także za jej „sąsiedzki” charakter. Przygotowano ją w dwóch językach: niemieckim i – co jest bardzo gościnnym posunięciem – polskim. Jaki jednak ma sens prezentacja tysiąca lat współpracy dwóch państw w ich dwóch, drugo- i trzeciorzędnych językach? Brak wersji angielskiej jest grubym zaniedbaniem organizatorów i czyni z wystawy przedsięwzięcie prywatne obu państw.

Poza wszystkim jest to bardzo imponujący i rzetelnie przygotowany materiał. Trzeba jechać do Berlina.
Opasły katalog opracował międzynarodowy zespół historyków i historyków sztuki. Grzeszy tylko słabą jakością reprodukcji.

Obok. Polska – Niemcy. 1000 lat historii w sztuce
Tür an Tür. Polen = Deutschland. 1000 Jahre Kunst und Geschichte
Martin Gropius Bau, Berlin
Wystawa czynna do 9 stycznia 2012

Z piłką u Bizanca

2011-12-19T03:00:00.003+01:00

Maciek Oyszkiewicz

Kraków, lata dwudzieste XX wieku. Kawiarniany gwar niesie się w głąb ulicy Juliana Dunajewskiego. Popołudniami i wieczorami kawiarnia „U Bizanca” (na rogu ulicy Karmelickiej i Dunajewskiego) zapełnia się gośćmi. Klientami Bizanca jest w większości inteligencja. Często osobistości nieprzeciętne. Do późna rozprawiają o Polsce, o polityce i... piłce nożnej. Tak, kawiarnia Bizanca jest miejscem spotkań piłkarzy, trenerów, działaczy i dziennikarzy sportowych. Przedstawiciele rożnych klubów mają wydzielone specjalne stoliki. U Bizanca decyduje się, kto zasłużył na powołanie do kadry, tu planuje się rozgrywki ligowe i kontraktuje mecze. To tu profesor Jan Weyssenhoff, pomiędzy pisaniem kolejnych rozdziałów swojej pracy habilitacyjnej z fizyki, pisał jeden z pierwszych polskich podręczników do gry w piłkę nożną: „Sztuka gry w piłkę nożną”. To zapewne tutaj zrodziła się idea założenia Polskiego Związku Piłki Nożnej.

Aż trudno uwierzyć, że obecne władze PZPN są spadkobiercami działaczy spotykających się w kawiarni Bizanca. Lista grzechów obecnych władz Związku jest długa i dzięki aktywności mediów i środowisk kibiców – powszechnie znana. Od lat polską piłką rządzą ci sami ludzie. Hucznie zapowiadane zmiany we władzach są tylko pozorne. W 1999 roku piłkarze większości klubów ekstraklasy opuścili ligową kolejkę w ramach sprzeciwu wobec panowania w Związku prezesa Mariana Dziurowicza. Jego następcą został Michał Listkiewicz – opozycja wobec Dziurowicza tylko pozorna. Liskiewiczowi pewnych zasług dla polskiej piłki odmówić nie można (to w dużej mierze jemu zawdzięczamy organizację w Polsce Euro 2012), jednak panujących w polskim futbolu przestępczych układów nawet nie spróbował zmienić. Tak, jak jego poprzednicy, przymykał oko na wszędobylską korupcję, byle tylko zachować ciepłe posadki swoje i swoich kolegów. Dopiero kiedy milczeć nie można było, czyli po, przeprowadzonym w 2006 roku, obnażającym korupcyjne mechanizmy w polskiej piłce wywiadzie „Gazety Wyborczej” z Piotrem Dziurowiczem (nota bene - synem Mariana), ówczesnym prezesem pierwszoligowego GKS-u Katowice, Związek bez przekonania włączył się do walki z korupcją.

Listkiewicza, po prawie dziesięcioletnim panowaniu w Związku ze stołka (którego trzymał się tak kurczowo, że kibice zaczęli opowiadać na ten temat dowcipy) zrzucili dziennikarze i kibice. Jego następca, Grzegorz Lato, stylu pracy PZPN nie zmienił. Pozbawiony dyplomatycznych talentów i uroku poprzednika nie jest już w stanie mamić opinii publicznej opowieściami o lepszej przyszłości. To, że w Związku dalej rządzą układy, że „koledzy” prezesa i sam prezes dostają gigantyczne pensje, a polska piłka leży i kwiczy, jest dziś dla wszystkich jasne. Tylko Grzegorz Lato dalej pozostaje zadowolony z siebie.

Praca działacza PZPN jest służbą publiczną. Ma być nastawiona na dbanie o wspólne dobro, czyli po pierwsze o sportową jakość, po drugie o szkolenie młodzieży uzdolnionej sportowo, by talent był dla nich szansą na realizację marzeń, po trzecie o promocję sportowego trybu życia. Prób realizacji tych zadań oczekuję od działaczy piłkarskich.

Pastwienie się nad zarządem PZPN jest zadaniem prostym. To, że Związkiem rządzi koleżeński układ, widać tak jaskrawo, że nie da się tego nie zauważać. I żadne zabiegi socjotechniczne, zatrudnianie firm zajmujących się kreowaniem public relations (na taki krok zdecydowały się władze Związku), Laty i jego kolegów nie uratują. W ich miejsce przyjdą następni, mniej lub bardziej pochłonięci przez panujący układ. To od nich oczekuję zmiany i im dedykuję ten tekst.

Obserwując sytuację w PZPN, trudno nie tęsknić za początkami wieku, kiedy działacze piłkarscy zajmowali się sportem nie ze względu na chęć zysku, ale z troski o jakość naszego futbolu i wiarę w wartość jego popularyzacji. Te czasy jednak nie wrócą. Ludzie piłki nie będą spotykać się już w kawiarni Bizanca i godzinami dyskutować o przyszłości dyscypliny i jej wpływie na kraj. Działaczy takich jak Tadeusz Synowiec, piłkarz i działacz Cracovii, pierwszy redaktor naczelny „Przeglądu Sportowego” czy Stanisław Mielech, założyciel i zawodnik Legii Warszawa, doktor prawa, dziennikarz, żołnierz Legionów oraz AK, który jako działacz PZPN organizował akcję zbierania piłek dla drużyn ubogiej warszawskiej młodzieży, zapewne już więcej nie będzie. Chciałbym jednak, żeby dla dzisiejszych członków PZPN postaci takie jak Stanisław Mielech, Jan Weyssenhoff czy Tadeusz Synowiec byli chociaż wzorami (może i niedoścignionymi) do naśladowania. Żeby ich autentyczne zaangażowanie, prawdziwa pasja towarzyszyła pracy dzisiejszych działaczy.

Pols-Kość niezgody

2011-12-12T12:41:00.015+01:00

Jan Mencwel

Już jutro, 13 grudnia, na ulice Warszawy wyjdzie kolejny marsz. Tym razem nazywa się Marszem Solidarności i Niepodległości i chodzi w nim o coś więcej niż o ukaranie generała Wojciecha Jaruzelskiego, odpowiedzialnego za wprowadzenie 30 lat temu stanu wojennego. „Dziś już publicznie głosi się walkę z Krzyżem, z Kościołem katolickim, z wiarą i tradycją narodową. (…) Przede wszystkim otwarcie dąży się do ograniczenia niepodległości Państwa Polskiego” – piszą na oficjalnej stronie organizatorzy. A więc, podobnie jak 11 listopada, środowiska prawicowe chcą zorganizować uliczny egzamin z patriotyzmu. Przekaz jest jasny: nam zależy na Polsce, na naszym wspólnym dobru, a wam, którzy zostajecie tego dnia w domu – w najlepszym wypadku tylko na sobie.

Nie dziwi wcale powoływanie się na uczucia patriotyczne przy okazji domagania się „prawdy o Smoleńsku” czy o stanie wojennym – nie sposób organizatorom tych wydarzeń odmówić autentycznej troski o Polskę. Niepokoi za to co innego - 13 grudnia 2011 roku to nie pierwszy i zapewne nie ostatni raz, kiedy polska prawica (zarówno ta „stara”, której mniej lub bardziej symbolicznym liderem jest Jarosław Kaczyński, jak i coraz silniej dające się zauważyć młode pokolenie działaczy i publicystów) próbuje wmówić wszystkim, że ma monopol na słowo „patriotyzm”.

Powoli dochodzimy do punktu, w którym nie ma już dyskusji nad różnymi wizjami Polski – jest tylko jedna Polska narodowo-katolicka, otoczona przez wrogie mocarstwa, które po raz kolejny mogą zagrozić jej suwerenności, atakowana od środka przez wewnętrznych wrogów, którzy w rzeczywistości są także obsługiwani przez różne złe siły.

Nie trzeba chyba tłumaczyć, że taka wizja Polski budzi wewnętrzną niezgodę wielu osób. Problem polega na tym, że nie ma już języka ani przestrzeni, w której ci wszyscy, którzy w jakimś stopniu czują się patriotami – a przynajmniej są przywiązani do swojej polskości - a jednocześnie nie zgadzają się z wizją serwowaną nam przez prawicę, mogliby jakoś swoje poglądy wyrazić. Sfera publiczna dzieli się coraz wyraźniej na Prawdziwych Patriotów i na tych, którzy od pojęcia patriotyzmu, albo w ogóle od Polski się dystansują, wstydzą się go, boją się, że zostaną posądzeni o skrytą sympatię dla „obozu narodowego”.

Licencja na patriotyzm

Próbę stworzenia takiej przestrzeni podjęli 11 listopada organizatorzy wiecu „Kolorowa Niepodległa”. Intencja była słuszna, niestety zdecydowano się na konfrontacyjną formułę blokady, a flagę polską zastąpili barwami tęczy – symbolem międzynarodowego ruchu LGBT. W efekcie nawet przychylnym inicjatywie mediom trudno było ukryć fakt, że na Kolorowej Niepodległej ludzi było dziesięć razy mniej niż na Marszu Niepodległości. Tę porażkę przykryło medialne zamieszanie wokół aktów przemocy,których dopuściły się obydwie strony i nie kończąca się licytacja przypominająca chwilami szkolne „to oni zaczęli!”. Ale porażka jest oczywista i bolesna. Niestety, środowiska, które stały za organizacją Kolorowej Niepodległej, dobrze się chyba czują w swoim coraz węższym okopie i nie widać, by kogoś tam martwiło, dlaczego tak ich mało.

To niedobra sytuacja. W całej Europie obserwujemy, jak rosną w siłę skrajne ugrupowania prawicowe, swoją tożsamość opierające na niechęci wobec imigrantów czy wobec głębszej integracji Unii Europejskiej. W Polsce jeszcze niedawno niepokoje budził język PiS-u z okresu IV RP, czyli język podejrzeń, układów, rozliczeń, spisków, kompleksów. Dziś wygląda na to, że za chwilę może być znacznie gorzej. To, co jeszcze niedawno wchodziło w skład common sense, akceptowanego nawet przez PiS - a więc tolerancja, szacunek dla inności, niezgoda na głoszenie haseł podszytych ksenofobią – za chwilę może stać się jedną z głównych osi konfliktu. Tak dzieje się już w wielu krajach Europy. W porównaniu z nimi Polska wciąż nie musi borykać się z problemem imigrantów. Z drugiej strony, na tle wielu krajów Europy Polska wyróżnia się tym, że ma wyjątkowo bogatą tradycję patriotyzmu w wydaniu nacjonalistycznym, którą skrajne środowiska z powodzeniem mogą odgrzewać (i już to robią). Ale czy naprawdę ta narodowo-katolicka definicja polskości jest jedyną, do jakiej można się odwoływać? Czy faktycznie mamy do wyboru albo porzucenie biało-czerwonego sztandaru, albo wyniesienie go w górę wspólnie ze skrajnymi narodowcami w rodzaju ONR-u i Młodzieży Wszechpolskiej?

Polska jak Apple

W poprzednim numerze „Kontaktu”, zatytułowanym „Polska na eksport”, przeprowadziłem rozmowę z prof. Anną Gizą-Poleszczuk. Pytałem, dlaczego Polacy tak bardzo lubią narzekać na Polskę. Prof. Giza-Poleszczuk mówiła o niespełnionych nadziejach dotyczących rozwoju kraju, które od wielu lat towarzyszą polskim elitom. Dawniej to były nadzieje związane z odzyskaniem niepodległości, dziś – z różnie pojmowanym rozwojem i modernizacją Polski. Ten polski kompleks, który skłania wielu do dystansowania się od własnego kraju („ten kraj”, „to społeczeństwo”), nakłada się dziś na dystans lub dogłębną niezgodę wobec prawicowych aktywistów i ich haseł, z którymi występują pod sztandarem biało-czerwonym. To sprawia, że dla wielu osób pojęcie „patriotyzmu” staje się siłą rzeczy coraz bardziej obce. Patriota to w najgorszym wypadku ksenofob, a w najlepszym – po prostu frajer.

To właśnie tym zjawiskiem powinny najbardziej niepokoić się siły polityczne (i meta-polityczne), którym zależy na tym, by polskość miała inne niż katolicko-narodowe wydanie. O dziwo, tak zwane „światłe elity” wolą zwierać szyki, piętnując i stygmatyzując przeciwnika („kibole”, „rasiści”, „mohery”) zamiast próbować przekonać możliwie neutralnie nastawione osoby do innej wersji polskości. Problem w tym, że środowiska szeroko pojętej lewicy, od „Gazety Wyborczej” po (choć tu można się zawahać) „Krytykę Polityczną”, cierpią na tę samą chorobę „niespełnionych elit”, o której mówiła prof. Giza-Poleszczuk. Jej symbolem w wersji „hard” są teksty w rodzaju Patriotyzm jest jak rasizm (ukazał się kilka lat temu w „GW” i do tej pory krąży po prawicowych portalach jako dowód na zaprzaństwo „Gazety”), a w wersji „soft” – na przykład tekst Katarzyny Wiśniewskiej pt. Co z tą polskością? sprzed zaledwie kilku dni (8.12.2011, „GW”). Autorka, powołując się na debatę o Polsce toczoną ostatnio na łamach miesięcznika „ZNAK”, pisze:

A może trzeba się pogodzić z tym, że polskość jest dzisiaj jedną z wielu identyfikacji, niekoniecznie dominującą? (...) Zwolennikom polskości w wersji bogoojczyźnianej najtrudniej chyba przyjąć, że polskość jako przyjemność czy jedna z wielu identyfikacji w rodzaju „wegetarianin” czy „użytkownik Apple’a” wcale nie musi być gorszej jakości i nie oznacza zaprzaństwa.

Tak mniej więcej wygląda propozycja „Gazety Wyborczej” dla wszystkich, którzy nie chcą wycofywać się z pojęcia patriotyzmu: potraktujcie Polskę jako pewnego rodzaju markę, której możecie być lojalni. Bądźcie konsumentami Polski. Smacznego!

Obawiam się (a może raczej: mam nadzieję), że dla wielu osób taka „marketingowa” wersja patriotyzmu nie jest wystarczającą alternatywą dla wersji prawicowej. Mnie osobiście po prostu razi swoją miałkością, naiwnym podążaniem za „duchem czasów”, w których niejedną sferę życia już urynkowiono – czemu więc nie postąpić tak samo z pojęciem patriotyzmu? Sądzę, że ludzi, którzy podobnie jak ja czują, że polskość jest pewnym zobowiązaniem, a patriotyzm jest postawą, którą należy w sobie kształtować, jest znacznie więcej. Oni po prostu produktu proponowanego przez red. Wiśniewską nie „kupią”, bo rozumieją, że nie wszystko jest na sprzedaż.

Nie dziwi mnie, że „Gazeta” ma swoich czytelników za znacznie głupszych, niż są w rzeczywistości – do tego już zdążyłem się przyzwyczaić. Martwi mnie tylko, że jak zwykle dla mnie i dla wielu myślących podobnie nie widać alternatywy. Chyba, że w objęciach skrajno-prawicowych patriotów. Ja w nie nie wskoczę, ale boję się, że wielu innych mogą przyciągać. Zadziwiające, że środowiska lewicowo-liberalne nie rozumieją tego mechanizmu – zamiast oferować sensowny, alternatywny dyskurs, wolą „liczyć szeregi” i piętnować przeciwników, próbując udowodnić, że ci są z jakiejś innej planety i nie ma o czym z nimi dyskutować. W dojrzałej demokracji oczywiste powinno być, że w sferze publicznej toczy się pewien konflikt wartości, w której mamy w czym wybierać, a naszym zadaniem jest wybrać, a nie odrzucić wybór. W wielu sprawach taka debata już w Polsce zaistniała. Ale w kwestii patriotyzmu, a co za tym idzie, etosu politycznego Polski, wybór mamy póki co marny. Możemy albo odrzucić patriotyzm jako niepotrzebny i zdecydować się na logikę rynku i indywidualnych korzyści jako „optymalny wybór”, albo iść jutro razem z Jarosławem Kaczyńskim w marszu ulicami Warszawy. Dla mnie to mało.

Patriotyczne rekolekcje

W powieści epistolarnej „Wariacje pocztowe” Kazimierza Brandysa, pisarza otoczonego kultem w PRL-u a dziś niesłusznie zapomnianego, fragment ostatniego listu brzmi: 1970. Zyndram Zabierski do swego syna Jacka (Virginia State University, U.S.A.). Pisane w Warszawie. Ja ciebie nie zatrzymywałem. Rozumiem, że chciałeś wyjechać. Pamiętam ostatnią rozmowę, powiedziałeś wtedy: ten kraj. Tu często się tak mówi. I w tym jest zaklęcie jakieś, coś pogardliwie fatalistycznego, jakby antymesjanizm, którego wieszczem może być każdy chłystek. Nie wykreślaj pewnych słów ze swoich songów. Do tego kraju wracano po ucieczkach. Chciałbym ci czegoś oszczędzić, nie wiem dokładnie czego. I tak zrobisz to, co będziesz chciał. Przynajmniej nie rób tego, czego nie będziesz chciał.

Dziś już wiadomo, że są tacy, którzy nie zamierzają „wykreślać pewnych słów ze swoich songów”. Cała reszta powinna zadać sobie pytanie: czy na pewno chcemy, żeby ta muzyka była jedyną, którą słychać w przestrzeni publicznej? Myślę, że gdy przyjmiemy strategię proponowaną nam przez „Gazetę Wyborczą” ustami Katarzyny Wiśniewskiej, to choć będzie nam się wydawało, że jesteśmy wolni, w pewnym momencie okaże, że tak naprawdę tylko tańczymy, jak nam zagrają. Zamiast czekać, proponuję zacząć własną kompozycję. Poszukajmy – czy też odkopmy, bo takich propozycji w polskiej kulturze padło przecież bez liku – inny rodzaj polskiego patriotyzmu niż ten „proponowany” przez prawicę. Zróbmy sobie wspólne patriotyczne rekolekcje - zastanówmy się, jakie skojarzenia należy przywołać, żeby móc powiedzieć: „jestem polskim patriotą” i nie obawiać się skrajnych reakcji, ale raczej zwykłej ciekawości i chęci wymiany poglądów. Myślę, że to „coś” uda mi się – wspólnie z Wami – odnaleźć na łamach kilku najbliższych numerów „Kontaktu”.

Może jestem frajerem?

Tekst jest roboczym manifestem nowego działu Kontaktu - „Pols-Kość niezgody”

Krucjata Dzielenia Kościoła

2011-12-12T05:00:00.002+01:00

Ignacy Dudkiewicz

Niewiele może mnie już zdziwić. To, że niektórzy chcieliby Warszawę zamienić na Budapeszt, jest mało szokujące. Jednak gdy ktoś angażuje do tego Kościół, Matkę Bożą, modlitwę i samego Boga, kłopoty piętrzą się samoistnie. Aż dziw, że nie zauważa ich ani Sekretariat Krucjaty Różańcowej w Teresinie (link), nawołujący do brania przykładu z Węgrów, ani biskupi, ową inicjatywę firmujący nie tylko swoim nazwiskiem, ale i autorytetem Kościoła. Jednocześnie, czego nie dostrzegają (oby przez niedopatrzenie), ten autorytet podważając.

Nie chciałbym rozwodzić się nad sformułowaniami ze strony internetowej Krucjaty. Nie podziwiam węgierskich przemian, polegających na wpisywaniu do Konstytucji Boga i wartości chrześcijańskich, przy jednoczesnej penalizacji bezdomności oraz stawianiu osób bezdomnych przed sądem za rzekome „przestępstwo”, jakiego się dopuścili, nie mając domu. Nie lubię bawić się w wyliczanie, ilu ludzi musi się modlić w danej intencji, by się ona spełniła; tak, jakbyśmy to przede wszystkim efektem skali mogli „przekonać Pana Boga” (jak pięknie nazywał to ksiądz Tischner) i jakby to on był najistotniejszy w modlitwie. Chrystus mówiąc: „Gdzie dwóch lub trzech…”, nie domagał się 10 milionów, a kończąc to zdanie, nie powiedział: spełnię każdą ich prośbę, a obiecał coś znacznie piękniejszego – swoją obecność. Nigdy nie sądziłem, że to katastrofa smoleńska skłoniła Węgrów do zmiany władzy (choć uczciwość każe mi dodać, że inicjatorzy Krucjaty Różańcowej tej absurdalnej oceny też już nie podzielają).

Chciałbym skupić się na tym, co z tego wszystkiego wynika. Modlitwa za Ojczyznę jest, z czym niewielu chyba byłoby skłonnych się nie zgodzić, czymś dobrym. Co więcej, jest to coś, co mogłoby polski Kościół, tak przecież boleśnie podzielony, łączyć we wspólnym wołaniu o jej dobro, dobrobyt obywateli, roztropność dla rządzących. Formułowanie jednak konkretnych postulatów (zmiany w Konstytucji), wskazywanie precyzyjnej (węgierskiej) ścieżki jako jedynej słusznej, opowiadanie się po jednej politycznej stronie, dezawuując troskę o Polskę innych środowisk, nie służy niczemu dobremu. Ani modlitwie, ani Kościołowi. „Moje myśli nie są myślami waszymi” – to mówi Pan. Który lepiej wie, czego „dobro Ojczyzny wymaga”.

A formuła Krucjaty Różańcowej, propagowana przez jej Sekretariat w Teresinie, nie tylko sprawia, że nie przystąpią do niej osoby, myślące o Polsce inaczej, choć z niemniejszą, przecież nieurojoną, troską i chcące tę troskę wyrazić modlitwą. Nie tylko ponownie zamyka Kościół w twierdzy i sprowadza się do swoistych targów z Panem Bogiem. Okazuje się bowiem, że owa formuła nie ma także akceptacji warszawskiej, a więc odpowiedniej do rozstrzygania tej sprawy, kurii. Zwracając uwagę na niepotrzebne akcenty polityczne, metropolita warszawski nie udzielił Sekretariatowi w Teresinie zgody na działalność duszpasterską (link).

Jeśli winniśmy swojemu biskupowi posłuszeństwo w takich sprawach (a winniśmy), to niezależnie od tego, czy jego decyzje nam się podobają czy nie. Dołączenie do Krucjaty, mimo braku zgody kardynała Nycza na jej propagowanie przez Sekretariat, takich postaci polskiego Kościoła jak kardynałowie Glemp i Gulbinowicz, biskupi Depo i Stefanek, wydaje się niedopuszczalnym i gorszącym podważaniem kompetencji arcybiskupa warszawskiego do decydowania w sprawach jemu podległych.

„Po owocach ich poznacie”. Jeśli owocem Krucjaty Różańcowej w formule Sekretariatu w Teresinie jest kolejny podział polskiego Kościoła, nieposłuszeństwo wobec swojego biskupa, podważanie jego autonomii przez innych hierarchów i upolitycznienie modlitwy i troski o Ojczyznę, to pozostaje jedynie cieszyć się z faktu, iż na razie tylko nieco ponad 50 tys. Polaków swoją deklarację przystąpienia do niej złożyło. Zamiast tego można przecież zamknąć się w swojej izdebce. A „Ojciec twój, który widzi w ukryciu, odda tobie”. I może, jeśli taka Jego wola, Ojczyźnie naszej.

Rewolucja informacyjna na Bałkanach

2011-12-05T05:00:00.006+01:00

Marysia Złonkiewicz

Jesteśmy świadkami rewolucji medialnej na Bałkanach. W tej części Europy powstała pierwsza od czasu rozpadu Jugosławii panregionalna telewizja informacyjna. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby był to projekt czysto bałkański lub wielkich zachodnich koncernów medialnych. W końcu to w stronę Europy Zachodniej zmierza kierunek polityki krajów regionu. Jednakże nowa bałkańska czwarta władza pochodzi z Bliskiego Wschodu. Od dwóch tygodni mieszkańcy Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Serbii, Macedonii, Czarnogóry, Kosowa, Bułgarii oraz Słowenii odbierają należącą do Kataru Al Jazeerę Balkans. Czyżby był to następny przejaw osłabienia europejskiej dominacji na Bałkanach?

Główna siedziba bałkańskiej Al Jazeery mieści się w centrum muzułmańskiego Sarajewa. Ulokowana jest na dachu centrum handlowego należącego do jedynego bośniackiego banku założonego na zasadach bankowości islamskiej. Samo miejsce jest o tyle ciekawe, że tylko w tym komercyjnym budynku w Sarajewie znajduje się muzułmańska sala modlitewna. W podziemnym supermarkecie nie można kupić alkoholu, a w centrum handlowym otwarto najbardziej luksusowe butiki w kraju. Z miasta, w którym jeszcze niedawno ścierały się wojska serbskie z bośniackimi i które stało się symbolem etnicznych walk bałkańskich, będą obecnie nadawane informacje na cały region. Dyrektorem programowym jest Chorwat - Goran Milić, były dziennikarz jugosłowiański. A dodatkowe trzy redakcje otworzono w Belgradzie, Zagrzebiu i Skopje.

Przed Goranem Miliciem stoi trudne zadanie. W mocno skonfliktowanym bałkańskim tyglu, bardzo łatwo zostać oskarżonym o stronniczość i tym samym zrazić do siebie nacjonalistyczną część widowni. Zadanie jest tym trudniejsze, że Al Jazeera jest w swojej genezie arabska, postrzegana jako muzułmańska, a religia jest tym, co różni ludzi na Bałkanach. Islam jest związany z niektórymi z grup narodowościowych.

Dlatego też między innymi telewizja zdecydowała się dobrać pracowników różnych bałkańskich narodowości i wysłała stałych korespondentów do większości bałkańskich stolic. Władze stacji deklarują, że na wizji znajdzie się miejsce na narracje różnych stron (co już się spotkało z zarzutami o dawanie głosu tym, którzy mieć go nie powinni). W podobny sposób rozwiązano problem językowy. Prezenterzy, reporterzy i goście Al Jazeery Balkans posługują się swoimi ojczystymi językami, więc na wizji można usłyszeć zarówno serbski, jak i chorwacki oraz bośniacki – każdy z nich jest zrozumiały dla pozostałych mieszkańców Bałkanów.

***

Co oznacza pojawienie się Al Jazeery na Bałkanach?

Po pierwsze, Al Jazeera jest pierwszą dużą światową telewizją tworzącą program specjalnie dla tego regionu, przez co zyskała na starcie sympatię jego mieszkańców. Warto podkreślić, że Al Jazeera do tej pory posiadała kanały informacyjne nadające po arabsku i po angielsku. Bałkańska edycja jest dopiero trzecią wersją językową katarskiej telewizji. A niebawem planowana jest jeszcze suahili i turecka.

Po drugie, poszczególne nacje bałkańskie, które od dwudziestu lat usilnie podkreślają dzielące je różnice, zyskały wspólną przestrzeń dyskusji i dialogu. Czy to przyczyni się do zwiększenia podziałów, czy wzmocni poczucie wspólnoty regionalnej – dopiero się okaże. Natomiast forum Al Jazeery Balkans na Facebooku już stało się polem sporów między czytelnikami. A najchętniej dyskutowane są artykuły o etniczności i religii.

Po trzecie, regionalne media często podporządkowane są interesom poszczególnych grup politycznych. Al Jazeera ma szansę być pierwszym, nadającym na tak szeroką skalę, obiektywnym dostarczycielem informacji i organizatorem debat na Bałkanach.

Po czwarte, dzięki stacjonowaniu w regionie armii profesjonalnych dziennikarzy i analityków wzrośnie ilość i jakość informacji z Bałkanów w światowych mediach

Po piąte, zarówno finansowanie, zarządzanie, jak i schemat podawania informacji wywodzi się z Półwyspu Arabskiego. Teraz to z tamtego kierunku pochodzić będzie narracja kształtująca opinię publiczną – wybór wiadomości i sposób ich przedstawiania. W tym kontekście warto zauważyć, że mieszkańcy południowo-wschodniego pogranicza Europy, niejednokrotnie rozczarowali się Europą Zachodnią...

Po szóste, mieszkańcy Bałkanów są specyficznymi widzami – podzieleni przez konflikty, bardziej interesują się wiadomościami z własnego podwórka, niż tymi, które ich nie dotyczą. Dzięki Al Jazeerze jest szansa na wzrost wiedzy o świecie wśród narodów bałkańskich. Materiał własny nowej stacji, będzie emitowany wraz z tłumaczonymi materiałami pochodzącymi z pozostałych wersji językowych Al Jazeery.

***

Niebawem się dowiemy, w jakim kierunku pójdzie bałkańska rewolucja informacyjna. Natomiast jedno jest pewne – mieszkańcy Bałkanów dostali nowe medium, zupełnie odmienne i niezależne od tych, które mieli do tej pory. Pojawienie się na Bałkanach Al Jazeery jest kolejnym dowodem na to, że w tym regionie ścierają się interesy Świata Arabskiego i Europy Zachodniej. Al Jazeera Balkans jest zdecydowanym punktem w tej rozgrywce dla Świata Arabskiego.

Wolfgang Tillmans wielkim artystą jest

2011-12-05T01:27:00.028+01:00

Tomek Kaczor

Od 19 listopada sale warszawskiej Zachęty goszczą prace jednego z najbardziej znanych współczesnych fotografów – Wolfganga Tillmansa. I choć na kulturalnej mapie stolicy wystawa Zachęta Ermutigung jest wydarzeniem dużego kalibru, przybliżenie postaci autora wydaje mi się niezbędne.

Pierwsza wystawa Tillmansa zawisła pod koniec lat 80. w jednej z hamburskich kawiarni. Były to wielokrotnie powiększone, czarno-białe kserokopie cudzych zdjęć. Fotograf ma wtedy 20 lat i jest jednym z wyznawców nowej kultury techno, która zaczyna agresywnie wchodzić na rynek muzyczny. W opuszczonych magazynach i fabrykach organizowane są półlegalne imprezy, podczas których ekstatycznym tańcom przy nowej muzyce oddają się kolorowe tłumy. Tillmans wchodzi tam z aparatem fotograficznym i dokumentuje życie ludzi ze swojego otoczenia, przyjaciół, rodzące się nowe subkultury. Jest też na pierwszej berlińskiej Love Parade. W imprezach techno widział on zapowiedź nowych czasów wyzwolenia obyczajowego, politycznego i seksualnego. Jego prace to specyficzne połączenie reportażu i fotografii modowej. Ten styl oraz swobodne podejście do prezentowania zdjęć sprawiły, że w 2000 roku, jako pierwszy niebrytyjski artysta, zostaje uhonorowany prestiżową Nagrodą Turnera zyskując tym samym międzynarodową sławę.

Tym, co stało się znakiem rozpoznawczym Tillmansa, jest jego podejście do ekspozycji. Zrywa on z tradycyjną prezentacją zdjęcia jako obiektu oprawionego w passepartout i powieszonego w ramie. Na swoich wystawach pokazuje zarówno wielkoformatowe, atramentowe wydruki jak i małe odbitki z fotokiosku. Miesza zdjęcia własne z pocztówkami czy – jak to zrobił na swojej pierwszej wystawie – kserówkami cudzych zdjęć. Klasycznie i z pietyzmem oprawia nieostre, pozbawione kompozycji, jakby przypadkowe „fotki”, a wystudiowane ze smakiem kadry przykleja do ściany taśmą klejącą niczym listę zakupów na drzwi lodówki. Także rozwiązanie przestrzenne jego ekspozycji zburzyło wcześniejsze wyobrażenie kuratorów na ten temat. Wystawy Tillmansa to bowiem dzieła totalne. Są one jedną wielką instalacją, w których nie ma miejsca na żadne przypadkowe elementy. Artysta spędza wiele dni na zakomponowaniu swoich ekspozycji: wiesza, zdejmuje, przesuwa zdjęcia. Nie da się ich oglądać w sposób linearny, jak klasycznej fotograficznej czy malarskiej wystawy, gdyż są one porozrzucane na całej ścianie. Do jednych trzeba kucnąć, inne zobaczyć można wyłącznie z dystansu, bo wiszą wysoko. Anektuje całą przestrzeń galerii – zdjęcia wiszą nie tylko na ścianach, ale też na drzwiach czy w różnych ukrytych miejscach, w których nikt by się ich nie spodziewał. Na wystawie w Zachęcie ustalał nawet miejsca, w których mają stać krzesełka ochrony. Wszystko jest ważne, wszystko wpływa na odbiór ekspozycji.

Wystawa Wolfganga Tillmansa w Hamburger Bahnhof, Berlin, 2008

Warszawska wystawa Tillmansa nie była moim pierwszym spotkaniem z tym fotografem. Kilka lat temu oglądałem jego ekspozycję w Berlinie i pamiętam, że wyszedłem z niej oburzony. Jego koncepcja prezentacji zdjęć kompletnie do mnie nie trafiła, czułem się nawet trochę oszukany. Dlatego ucieszyłem się, gdy przed paroma miesiącami usłyszałem, że wystawa Tillmansa zawiśnie w Zachęcie. Moje berlińskie oburzenie zrzuciłem na karb braku doświadczenia, niedostatecznej wiedzy na temat sztuki współczesnej i liczyłem, że może teraz, mądrzejszy o te kilka lat, będę umiał docenić Tillmansa i jego wkład w rozwój fotografii.

Niestety, po obejrzeniu wystawy Zachęta Ermutigung nie czułem nawet oburzenia. Niekonwencjonalna 20 lat temu forma prezentacji zdjęć dziś już nie robi wielkiego wrażenia. Ich tematyka również nie jest już wyjątkowa, podobnie jak pokazywanie obok siebie abstrakcji, fotografii dokumentalnej i portretu. Natomiast przedstawianie pogiętych papierów światłoczułych jako „form rzeźbiarskich” tak jak denerwowało mnie w Berlinie, tak denerwuje i dziś, choć nie wzbudza już takich emocji.

Ostatnią deską ratunku dla mojego poznania się na Tillmansie był panel dyskusyjny zorganizowany przez Zachętę w ramach wystawy pod prowokującym tytułem „Po co nam Tillmans?”. Liczyłem, że
pomiędzy panelistami wywiąże się rozmowa, która pomoże mi choć trochę zrozumieć dlaczego w 2011 roku wystawa Tillmansa nadal jest dla nas tak wielkim wydarzeniem. Niestety, zaproszeni goście – Katarzyna Żebrowska (Galeria Refleksy), Karol Hordziej (Miesiąc Fotografii w Krakowie) oraz Kuba Śwircz (Fundacja Archeologia Fotografii) – prześcigali się w zachwytach nad wystawą i w oblewaniu Tillmansa lukrem. Wszyscy bez wyjątku byli pod wielkim wrażeniem instalacyjnego podejścia artysty do prezentacji i przestrzennych rozwiązań ekspozycji. Po godzinie słuchania miałem już wrażenie, że jest wręcz w złym tonie zajmować się czy nawet interesować fotografią współczesną i nie zachwycać się Tillmansem. Zebrałem się więc na odwagę i zadałem pytanie: „Co takiego jest w wystawie Zachęta Ermutigung, oprócz swobodnego podejścia artysty do prezentacji odbitek oraz instalacyjnej aranżacji wystawy, czego ja nie rozumiem lub nie widzę, a co sprawia, że nadal budzi on takie emocje?”. W odpowiedzi usłyszałem, że przecież od półtorej godziny rozmawiamy tu na ten temat, więc jeśli nadal nie rozumiem, to może muszę poczekać jeszcze kilka następnych lat do kolejnej wystawy Tillmansa, pójść ją sobie obejrzeć i może wtedy coś poczuję.

Trochę lepszą odpowiedź uzyskałem od Kuby Śwircza, który zasugerował, by do tej wystawy podejść tak, jak do wystawy klasyka, która pokazuje źródło pewnych przemian. To, że dziś wielu artystów prezentuje swoje zdjęcia w takiej a nie innej formie wynika właśnie z tego, że 20 lat temu Wolfgang Tillmans zrobił to po raz pierwszy.

Zatem, choć wystawa Tillmansa w Zachęcie jeszcze się nie skończyła, ja już cierpliwe czekam na następną. Zastanawiam się tylko, dlaczego to właśnie Tillmans pod koniec lat 80. został uznany za rewolucjonistę i innowatora, który zmienił oblicze współczesnej fotografii światowej, a nie Zbigniew Dłubak ze swoją Ikonosferą z 1967 roku czy Fortunata Obrąpalska z cyklem „Dyfuzje w cieczy” z przełomu lat 40. i 50. XX w...

Zbigniew Dłubak, Ikonosfera I, 1967

Wolfgang Tillmans, z serii Freischwimmer, 2004

Fortunata Obrąpalska, z serii Dyfuzje w cieczy, 1948

źródła ilustracji: zdjęcia Wolfganga Tillmansa: materiały prasowe Zachęty oraz oficjalna strona Wolfganga Tillmansa: www.tillmans.co.uk; zdjęcia Fortunaty Obrąpalskiej: www.mapakultury.pl; zdjęcia Zbigniewa Dłubaka: www.archeologiafotografii.pl

Niekonsekwencja

2011-11-28T23:02:00.002+01:00

Misza Tomaszewski

W polskim Kościele nie zwykło się aprobować podejmowania przez chrześcijanina – czy to świeckiego, czy duchownego – dyskusji z Magisterium. Próby takie skutkują zazwyczaj oskarżeniami o stawianie się poza wspólnotą wiernych, o niestosowne pouczanie wspierającego się na Tradycji Urzędu Nauczycielskiego, w skrajnym przypadku – o maskowanie pytaniami własnych niegodziwych intencji (dodajmy, że chodzi najpewniej o intencje natury seksualnej). Wystarczy przypomnieć sobie gromy, które spadały i wciąż spadają na głowy krytyków kościelnego nauczania dotyczącego antykoncepcji, sformułowanego przez Pawła VI w encyklice Humanae vitae i podtrzymanego przez Jana Pawła II w Evangelium vitae.

Okazuje się jednak, że o ile nie wypada polskiemu chrześcijaninowi krytykować 13 punktu Evangelium vitae, w którym rozprawia się papież z antykoncepcją, o tyle wolno mu swobodnie interpretować punkt 56, dotyczący moralnego zakresu stosowania kary śmierci. Taki przynajmniej sygnał nadał dziś w TVN24 przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski, arcybiskup Józef Michalik. Powiedział on: „W Katechizmie Kościoła Katolickiego jest powiedziane, że jeśli przestępca jest wielokrotny i nie ma innej możliwości, żeby ochronić inne życie, bo ciągle mu zagraża i państwo jest słabe czy sytuacja jest tego rodzaju, że inaczej się nie da, to – w bardzo wyjątkowych sytuacjach – nie byłoby przekroczeniem prawa Bożego podjęcie decyzji o pozbawieniu życia takiego człowieka”. To prawda, że Katechizm coś takiego właśnie głosi, wyraźnie jednak zastrzegając (za Evangelium vitae), iż „dzisiaj, biorąc pod uwagę możliwości, jakimi dysponuje państwo, aby skutecznie ukarać zbrodnię i unieszkodliwić tego, kto ją popełnił, nie odbierając mu ostatecznie możliwości skruchy, przypadki absolutnej konieczności usunięcia winowajcy są bardzo rzadkie, a być może już nie zdarzają się wcale” (2267).

Skoro Polska nie jest republiką bananową, skoro jej sytuacja wewnętrzna jest stabilna, to z punktu widzenia nauczania Kościoła nie ma żadnego powodu, by przywracać w naszym kraju karę śmierci. Kara ta nie jest niezbędna do zapewnienia bezpieczeństwa ludziom, do dyspozycji mamy cały arsenał innych środków prewencyjnych. Dlaczego więc nie usłyszeliśmy tego wprost od arcybiskupa Michalika, według którego nasza mowa powinna być „tak, tak; nie, nie”? Dlaczego zasłaniając się ogólnym hasłem świętości życia (osobliwie interpretowanym przez zwolenników przywrócenia kary śmierci), wygłosił on pogląd znakomicie służący za pożywkę populistycznym politykom, którzy naiwnie wierzą w magiczne rezultaty zaostrzania prawa karnego? Arcybiskup musiał wszak zdawać sobie sprawę z tego, że jego wypowiedź zostanie powiązana z ich postulatami.

Ostatnio wiele się mówiło w naszym Kościele o sianiu zamętu. Wszak za to właśnie ukarany został ksiądz Adam Boniecki. Nie za nadużycia doktrynalne, lecz za wygłaszanie, właśnie w TVN zresztą, twierdzeń, które przy obecnej sytuacji społeczno-politycznej nie służą jakoby misji Kościoła i dezorientują jego wiernych. Jak na tym tle ocenić wypowiedź jednego z najważniejszych pasterzy naszej wspólnoty, który nie skorzystał z okazji, by dać czytelny sygnał licznym polskim katolikom, którzy bez mrugnięcia okiem poprą teraz starania posłów PiS? Któż przekona tych ludzi, że restrykcje, jakimi Jan Paweł II obłożył moralnie dopuszczalne stosowanie kary śmierci, wykluczają popieranie przez chrześcijanina przywrócenie tej kary w Polsce?

Dziwna to rzecz, że przewodniczący KEP „nie mogąc milczeć” w sprawie aborcji i wspierając konkretne projekty ustaw ją regulujących (a w zasadzie: jej zakazujących), w przypadku kary śmierci „nie chce wchodzić na forum polityczne”, podkreślając, że dla niego ważna jest moralność. Jeśli tak, to dlaczego w przypadku aborcji „zdania polityków” tworzących prawo są jednak ważniejsze, w każdym zaś razie dość ważne, by warto było na nie wpływać? W jednym i w drugim przypadku chodzi o tę samą normę, zgodnie z którą nie wolno nam pozbawić życia drugiego człowieka w sytuacji innej niż obrona konieczna. Jeśli już Kościół postanowił wpływać na ustawodawstwo, to niech będzie w tym konsekwentny. Dziś, za pośrednictwem nad wyraz oszczędnego w słowach arcybiskupa Michalika, dał bowiem przyzwolenie na podwójne standardy. Nie wprost, ale dał – umywając ręce i odmawiając jasnego określenia się w sporze o karę śmierci. I w ten sposób zasiał zamęt (prawdziwy), bo Nergal w publicznej telewizji nikogo przynajmniej nie zabije.

Wywiad o Wenezueli z Simonem Aberto Consalvim

2011-11-28T05:00:00.016+01:00

Rozmowa Pawła Zerki z Simonem Aberto Consalvim, opozycjonistą, redaktorem naczelnym najważniejszego wenezuelskiego dziennika El Nacional, dziennikarzem, historykiem i politykiem, dwukrotnym Ministrem Spraw Zagranicznych (1977-79 i 1985-88), a także Ambasadorem w Jugosławii, Stanach Zjednoczonych i przy ONZ w okresie, gdy Wenezuela była członkiem Rady Bezpieczeństwa.

Wenezuela to kraj pełen paradoksów. Nie wiadomo, czy jest bardziej demokracją, czy dyktaturą; czy jest bogata, czy biedna. Czy da się ją porównać do jakiegokolwiek innego kraju?

Niektórzy pewnie uznają mnie za szaleńca, ale uważam, że Wenezuela pod wieloma względami przypomina Związek Radziecki. Gdy w latach siedemdziesiątych, w wyniku wojny Jom Kipur, nieoczekiwanie poszybowały ceny ropy naftowej na światowych rynkach, zarówno ZSRR, jak i Wenezuela, mogły sobie pozwolić na sfinansowanie dobrobytu i na nieograniczone wydatki publiczne. Jednak gdy w 1986 r. ceny ropy drastycznie spadły, rozpoczęła się dekadencja ZSRR, a demokracja wenezuelska popadła w kryzys. W 1991 r. Gorbaczow musiał powiedzieć swoim rodakom, że to koniec ZSRR. Dlaczego do tego doszło? Bo niskie ceny ropy nie pozwalały już Rosjanom importować żywności, a ZSRR uzależniony był od produktów importowanych.

Ta sama historia powtarza się w przypadku Wenezueli Hugo Chaveza, uzależnionej w 90% od żywności importowanej. Co prawda, ceny ropy są dzisiaj dużo wyższe niż w latach dziewięćdziesiątych, przekraczają 100 dolarów. Niemniej zobowiązania finansowe Wenezueli za granicą są tak olbrzymie, że gdyby nagle ceny ropy spadły, Wenezuela nie miałaby za co się wyżywić. Stałoby się z nią dokładnie to samo co z ZSRR. Mielibyśmy do czynienia z ogólnym upadkiem całego państwa. Na tym polega problem wielu państw naftowych, które uzależniają swoje funkcjonowanie od wpływów z eksportu ropy, nie dbając o pozostałe sektory gospodarki.

Ale dzisiejsza Wenezuela jest w gorszej kondycji niż ZSRR w latach osiemdziesiątych. Też jest uzależniona od importu żywności, też ma ogromny dług, ale co więcej, zupełnie nie wiadomo, jak wielkie są to zobowiązania. Zwłaszcza gdy chodzi o relacje z Rosją i Chinami. Chavez pozwolił Chińczykom na penetrację Wenezueli, tak jakbyśmy byli skazani na to, by w XXI w. przejść spod dominacji brytyjskiej w XIX w. i amerykańskiej w XX w. w ręce imperium chińskiego. Chiny udzieliły Chavezowi ogromnych kredytów na zakup sprzętu elektronicznego i AGD, czego on potrzebował na cele własnej kampanii wyborczej. Dla Chin to doskonały interes, a dla Wenezueli nieodpowiedzialny dług. Warto zastanowić się nad tym, w jakiej kondycji znajdować się będzie kraj w 2013 r., czyli po kampanii prezydenckiej, w której Chavez na pewno znów szastać będzie boliwarami.

W Wenezueli dużo dyskutuje się o ropie naftowej. Niektórzy mówią, że to prawdziwy dar od Boga. A inni...

...nazywają ją ekskrementami diabła! To prawda, ropa naftowa jest źródłem wielu sprzeczności. Z jednej strony, pozwoliła nam w krótkim czasie przeskoczyć do nowoczesności. Jeszcze w połowie XX w. Wenezuela była krajem rolniczym, ale dzięki wpływom z ropy ulegliśmy przyspieszonemu uprzemysłowieniu. W początkowym okresie zyski z eksportu były inwestowane w sposób rozważny i odpowiedzialny. Między innymi, wybudowano olbrzymie elektrownie wodne i zelektryfikowano cały kraj.

Ale, z drugiej strony, spadek cen ropy w latach 80. doprowadził do kryzysu demokracji, z czasem pozwalając dojść do władzy człowiekowi spoza establishementu, Hugo Chavezowi. Ten zaś miał niewyobrażalne szczęście. Ledwie zasiadł w fotelu prezydenckim, a ceny ropy zaczęły rosnąć i po raz pierwszy w historii utrzymują się permanentnie na wysokim poziomie. W tym momencie jedyne, co mogłoby doprowadzić do ich spadku, to trwały kryzys w krajach uprzemysłowionych. To oznacza, że Wenezuela znajduje się w wyjątkowo niebezpiecznej sytuacji. Jeżeli rząd będzie dalej bez opamiętania się zadłużać, wówczas możemy stanąć przed groźbą bankructwa.

Oto panorama ekonomiczna kraju po stu latach wydobywania ropy. Wenezuela jest zadłużona i uzależniona od importu żywności – także dlatego, że Chavez, przy pomocy wywłaszczeń, zniszczył sektor prywatny. A co gorsza, wcale nie przyczynił się do rozwoju sektora naftowego. Wenezuela produkuje dzisiaj mniej ropy, niż przed tym, jak objął władzę. Już niedługo Brazylia może nas przegonić, spychając z podium największych producentów ropy. Państwowy gigant naftowy, PDVSA, dawniej dużo inwestował za granicą, także w USA. Teraz Chavez wyprzedaje wszystkie te inwestycje, obawiając się, że w przypadku bankructwa kraju mogłyby one zostać zajęte przez zagranicznych wierzycieli. Dzisiaj to brazylijski Petrobras, a nie PDVSA, aktywnie działa w przestrzeni międzynarodowej.

Czy Chavez to ewenement w dziejach Wenezueli, czy też - przeciwnie - zjawisko jak najbardziej typowe dla tego kraju?

Nie wydaje mi się, abyśmy obserwowali coś zupełnie nowego. Tak jak wcześniej, mamy do czynienia z uzależnieniem kraju od wpływów z eksportu ropy. Z tym jednak wyjątkiem, że obecnie prezydent sprawuje osobistą kontrolę nad zyskami z tego eksportu. Narodowy budżet zakłada, że cena baryłki ropy wynosi 50$, podczas gdy kraj sprzedaje ją za ponad 100$. Różnica trafia do osobnego funduszu, którym zarządza sam prezydent. Czyli może on do woli dysponować kwotą równą oficjalnemu budżetowi, przez nikogo nie ograniczony! Nikt do końca nie wie, gdzie trafiają te miliony dolarów. Ale nawet one nie wystarczają Chavezowi, który zadłuża się nie tylko u Chin, ale także u Brazylii czy Rosji. To trwały rys tragicznej historii narodowej, doprowadzony jednak do skrajności!

Za 10, 50, czy 100 lat, jak istotna będzie era Chaveza dla historii Wenezueli?

Myślę, że będzie ona zapamiętana jako bolesna lekcja. Będzie nam przypominać o tym, że drogą demokratyczną może dojść do władzy rząd, który niszczyć będzie wszystko, co udało się osiągnąć wcześniej.

Poza tym, Chavez jest ewenementem w dziejach Wenezueli jako caudillo, który - w przeciwieństwie do dziewiętnastowiecznych wodzów - nie opiera swojej dominacji na kacykach regionalnych. Można go co najwyżej porównać z Juanem Vicente Gomezem [trzykrotnym prezydentem kraju w pierwszych latach XX w.], który również zlikwidował wszelkie lokalne ośrodki władzy.

Z punktu widzenia historii kraju, okres prezydentury Chaveza na pewno będzie ważnym momentem i będzie mu trzeba poświęcić osobny rozdział w podręcznikach.

A czy jest coś dobrego, co można powiedzieć o rządach Chaveza?

Myślę, że wiele. Przede wszystkim, Wenezuelczycy w końcu się obudzili. To, co się stało w kraju w latach dziewięćdziesiątych i później, musi nam uzmysłowić, że demokracja nie jest dana raz na zawsze, tylko musi być trwale podtrzymywana przez obywateli. To dla nas potężna, choć bolesna lekcja. Po Chavezie nie będzie już powrotu do elitarystycznej polityki z czasów poprzedzających jego prezydenturę. Wierzę też w to, że Wenezuelczycy w końcu zdadzą sobie sprawę z niebezpieczeństw, jakie niesie z sobą zależność od wpływów z eksportu ropy.

Czy dobrze rozumiem, że Pana zdaniem obywatele zorientowali się już, że rządy Chaveza opierają się na demagogii? I czy opozycja na tyle urosła w siłę, aby przejąć władzę w wyniku przyszłorocznych wyborów prezydenckich?

Opozycja jest silna, ale nie sądzę, aby Wenezuelczycy zdali sobie sprawę z demagogii Chaveza. Dopóki otrzymywać będą od niego subsydia, dopóty nie będą chcieli przyjąć do wiadomości, że impreza nieuchronnie dobiega końca. Dopiero gdy wyczerpią się subsydia, zrozumieją, że przez cały czas byli oszukiwani. Ale przecież nikt nie chce, aby fiesta się skończyła! Dlatego, jeżeli opozycja będzie zanadto szczera gdy chodzi o ocenę kondycji finansowej państwa, wówczas przegra wybory...

...i dlatego Capriles Radonski, szukając poparcia u tych, którzy czerpią korzyści z obecnego systemu, zapowiada utrzymanie wielu programów zainicjowanych przez Chaveza?

Oczywiście. Ale z czasem może słono za to zapłacić.

Wyobraźmy sobie, że Chavez przegrywa wybory, ale nie akceptuje tego werdyktu. Albo inaczej: godzi się z przegraną, ale jego otoczenie już nie. Jak zareagują na to światowe mocarstwa, USA i Chiny, dla których Wenezuela nie jest jakimś tam krajem, lecz jednym z głównych producentów ropy, od której zależy stabilność ich wzrostu gospodarczego?

Myślę, że Wenezuelczycy sami ze sobą się dogadamy i żadne mocarstwo nie będzie musiało interweniować. Oczywiście, istnieje ryzyko wybuchu konfliktu wewnętrznego. Ale nawet gdyby chavistowscy generałowie pokusili się o zamach stanu, nie utrzymaliby się u władzy dłużej niż jeden dzień. Bowiem w Ameryce Łacińskiej nie ma już akceptacji dla zamachów stanu.

A integracja regionalna, na nią jest akceptacja?

Chavez wyrządził wiele szkód integracji latynoamerykańskiej. W latach dziewięćdziesiątych wymiana gospodarcza między Wenezuelą a Kolumbią zdążyła osiągnąć potężne rozmiary. Ale wówczas Chavez wycofał się ze Wspólnoty Andyjskiej [przyp.: złożonej z Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru i Peru], praktycznie skazując ją na wegetację. Zamiast tego, uzależnił się od Chin i zaczął starać się o wejście do Mercosuru [wspólnoty gospodarczej, w której skład wchodzą Argentyna, Brazylia, Urugwaj i Paragwaj]. Ale nie udało mu się to z oczywistych względów, bowiem Wenezuela pod jego rządami nie spełnia podstawowych zasad demokratycznych i wolnorynkowych.

Po tym wszystkim wydaje się już za późno na integrację regionalną. Peru i Kolumbia dysponują traktatami wolnohandlowymi z USA. Wymiar regionalny dla większości państw okazuje się nazbyt wąski. Doszło do eksplozji stosunków między krajami latynoskimi a Chinami i resztą Azji. Dlatego kraje Ameryki Łacińskiej już nie patrzą na własny region. I w dużej mierze odpowiedzialność za to ponosi Chavez, który zahamował obiecujące procesy integracyjne.

Prędzej czy później, skończą się rządy Chaveza: jeśli nie za rok, to w dalszej przyszłości. Czy Wenezueli łatwo będzie stanąć na nogi po okresie jego rządów? Jakie dziedzictwo pozostawi po sobie El Comandante?

Absolutnie nie będzie nam łatwo się podnieść. Rządy Chaveza to jedno z najbardziej kosztownych zdarzeń w historii Wenezueli. Doprowadził on do wyniszczenia krajowej infrastruktury, zapominając o inwestycjach niezbędnych dla jej utrzymania, a zamiast tego kierując środki na zakup broni oraz sojuszników w regionie, takich jak Boliwia, Kuba czy Nikaragua. Uzależnił kraj od chińskich kredytów.

Dlatego im później dojdzie do oddania władzy przez Chaveza, tym gorzej dla kraju – który i tak będzie zmuszony zacząć od zera. Zadłużeni, zrujnowani, pozbawieni dostępu do jakiegokolwiek kapitału, będziemy musieli zastanowić się nad tym, jak dalej wydobywać ropę. Znajdziemy się w takiej samej sytuacji, jak sto lat wcześniej, gdy zaczynaliśmy jej eksploatację.

Ale, póki co, mało kto o tym myśli. Nikt nie chce przerywać sobie pięknego snu, bojąc się, że po przebudzeniu już nigdy nie uda mu się zasnąć...

Wywiad przeprowadził Paweł Zerka.

Tekst pierwotnie ukazał się na blogu Pawła Zerki.

Niecierpliwość

2011-11-28T03:00:00.001+01:00

Misza Tomaszewski

Będąc jeszcze, jak Pan Bóg przykazał, redaktorem naczelnym „Znaku”, nie zaś ministrem sprawiedliwości, w swojej pamiętnej książce Kościół w czasach wolności napisał Jarosław Gowin:

Przypuszczać można, że omawiana tu formacja [„katolicy protestu”] nie odegra poważniejszej roli w kształtowaniu przyszłego oblicza polskiego katolicyzmu. Poddani gwałtownej, nierzadko niesprawiedliwej krytyce ze strony środowisk nastawionych tradycyjnie czy integrystycznych, „katoliccy dysydenci” odsuwać się będą na obrzeża Kościoła bądź wręcz porzucać jego mury, zbliżając się do jakiejś formy „chrześcijaństwa bezwyznaniowego”. Taka będzie, dramatycznie wysoka, cena płacona za niecierpliwość.

Przy całej mojej niechęci do kolejnych prób katalogowania polskich katolików, myślę, że warto mieć te słowa w pamięci.

***
Jako jeden z inicjatorów listu skierowanego do ks. Pawła Naumowicza w sprawie dyscyplinarnego ograniczenia aktywności medialnej ks. Adama Bonieckiego, miałem okazję uczestniczyć w spotkaniu z Ojcem Prowincjałem. Pierwszy obrazek: postawa ks. Naumowicza, dobrze komponująca się ze zdaniem, którym zakończył on swoją odpowiedź na nasz list: „zapewniam o modlitwie i proszę o modlitwę”. Można traktować te słowa jako płaską jak stół kościelną nowomowę (znaczącą w przybliżeniu: „Nie wtykajcie nosa w nie swoje sprawy”), ale można też dostrzegać w nich wyraz czegoś głębszego i jak najbardziej prawdziwego: rzeczywistej troski o Kościół, rzeczywistego brzemienia odpowiedzialności za podjętą decyzję i jej konsekwencje, zarówno dające, jak i niedające się przewidzieć. Drugi obrazek: okładka książki, którą czytał ks. Boniecki, gdy tego samego dnia spotkaliśmy go w przedpokoju domu prowincjalnego. O ile dobrze pamiętam – nie znam języka francuskiego – widniał na niej tytuł Le problème de l’obéissance. Znowu: można w tym widzieć tylko kiczowatą scenkę, ale można też sięgnąć głębiej, ku rzeczywistemu problemowi przeżywania swojej wolności wobec posłuszeństwa i swojego posłuszeństwa wobec wolności. Możliwa w obydwu przypadkach ostrożność w interpretacji ludzkich zachowań, jak mogłoby się z pozoru wydawać – jednoznacznych, stoi u podstaw wyrozumiałości, cnoty stosunkowo rzadkiej i wcale nie „mieszczańskiej”, przeciwnie, świadczącej o zrozumieniu złożoności świata i człowieka. Mało co jest tak proste, jak wydaje się być.

***
Nie wydaje mi się, żeby w kwestii ks. Bonieckiego należało prowadzić dalszą polemikę z Ojcem Prowincjałem. Nie bardzo widzę tu miejsce na dyskusję, ponieważ na wszystkie pytania, które zapewne chcielibyśmy mu zadać, on już sobie odpowiedział, nawet jeśli nie uczynił tego wobec nas. Możemy ubolewać nad tym, co się stało. Możemy – jak „Gazeta Wyborcza” – wracać do starych wypowiedzi ks. Bonieckiego (aczkolwiek deklarowanie, że wypowiedzi te będą publikowane, dopóki ks. Naumowicz nie cofnie swojego zakazu, świadczy – delikatnie mówiąc – o nierozumieniu mechanizmu działania Kościoła). Czy jest jednak sens wdawać się w dalsze polemiki, skoro ich adresaci i tak wiedzą, co mamy do powiedzenia, a my ze sporą dokładnością jesteśmy w stanie przewidzieć ich riposty? Wymuszony dialog nie jest żadnym dialogiem. Dopóki wola wzięcia udziału w dyskusji o kształcie współczesnego Kościoła i o jego misji nie stanie się wolą całej wspólnoty (a w każdym razie przedstawicieli jej głównych nurtów), zapewne do takiej dyskusji nie dojdzie.

Wydaje mi się, że „sprawa ks. Bonieckiego” powinna zmobilizować nas do tego, by wkładać zdwojony wysiłek w pracę u podstaw, mającą na celu formowanie światopoglądu polskiego chrześcijanina. Sprawa ta jest bowiem wyrazem znacznie głębszego problemu, a podział, jaki w związku z nią nastąpił – odbiciem znacznie bardziej fundamentalnego podziału, dotyczącego pojmowania misji Kościoła. Widząc, że nasza „opcja” przegrywa, możemy oczywiście trzasnąć drzwiami i poświęcić jedność dla wierności ideałom (krytycznie o takim wyborze à la Krystyna Janda wypowiedział się w swoim świetnym komentarzu Zbigniew Nosowski: link). Możemy jednak też zagryźć zęby i – przypominając sobie słynną scenę z Márqueza, w której pewien, bodajże chilijski, robotnik na antyrządowej manifestacji niósł tabliczkę z napisem „To rząd gówniany, ale mój” – powiedzieć sobie: „Polski Kościół jest taki, jaki jest, ale, do ciężkiej cholery, to jest mój Kościół”. Albo wierzymy, że – z mniejszego lub większego dystansu – Duch Święty nim kieruje, albo pojawia się problem. Zastanówmy się, w imię czego „bronimy” ks. Bonieckiego. Nasz list w jego sprawie nosił podtytuł „przez wzgląd na dobro Kościoła”. Stajemy w obronie powszechności wspólnoty, moralności i skuteczności jej misji czy też w obronie partykularnej frakcji, w myśl zasady „biją naszych”? Z całym szacunkiem dla ks. Adama, to nie tylko o niego tu chodzi i nie tylko o nim myślałem z troską, gdy podpisywałem ów list.

Z wiary w opatrzność nie wynika oczywiście, że powinniśmy zrezygnować z prób przemieniania tego Kościoła, jeśli dostrzegamy w nim jakieś niedoskonałości. Wynika z niej jednak, że w inny sposób – mniej niecierpliwy, bardziej zaś wyrozumiały i może też sceptyczny – powinniśmy te próby przeprowadzać. Może głęboko się mylę, ale nachodzi mnie taka myśl, że to nie tylko wina „drugiej strony”, że z ks. Bonieckim stało się, co się stało. Może to też „nasza” wina, że nie potrafiliśmy postępować na tyle roztropnie i transparentnie, by odsunąć od siebie podejrzenia o wszelkie możliwe wypaczenia. Nie ulega zaś dla mnie wątpliwości, że jeśli chcemy w przyszłości – dziś to, niestety, raczej niemożliwe – wywrzeć większy wpływ na kształt naszego Kościoła, to musimy powściągnąć swoją niecierpliwość. Dyskusja o zasadzie posłuszeństwa – choćby nie wiem, jak niesprawiedliwy wydawał się nam sposób jej wyegzekwowania względem ks. Bonieckiego – nie jest pierwszą, którą na tej drodze powinniśmy podejmować. Być może czujemy, że nas pominięto, zlekceważono, uderzono. Dopóki jednak nie nadstawimy drugiego policzka, nie uda nam się wykazać, że wykładana literalnie zasada „tak, tak; nie, nie” nie jest, wbrew pozorom, najszczęśliwszym streszczeniem Ewangelii.

***
Na koniec pozwolę sobie przytoczyć fragment mojej rozmowy z księdzem Bonieckim, która ukazała się w „Kontakcie” 17/2011. Kiedy spojrzeć na niego przez pryzmat ostatnich wydarzeń… No nic, niech sami Państwo ocenią.

[M]y sami różnimy się w naszym sposobie rozumienia wartości dokładnie tak samo jak niechrześcijanie. Jedni w imię miłości do drugiego człowieka byliby skłonni ograniczać jego wolność, drudzy z tą samą miłością na ustach wzywają do tolerancji…
Cóż ja mam na to odpowiedzieć? Ma pan rację, tak właśnie jest.

I już? Czy nie możemy, czy nie powinniśmy czegoś z tym zrobić?
Za każdym razem, kiedy takie różnice wychodzą na jaw, powinniśmy zadać sobie pytanie: „A może oni mają w czymś rację?”. Trzeba umieć zakwestionować, poddać w wątpliwość swoje własne przekonania. Kiedy wszyscy się tego nauczymy, styl naszych sporów się zmieni. To jedyne, co możemy robić. Tego nie da się osiągnąćz dnia na dzień, ale być może w ciągu stu lat choć trochę się do siebie zbliżymy. Dlatego nie wolno nam odsądzać od dobrej wiary tych, którzy myślą na przykład w kategoriach lansowanych przez Radio Maryja. To są ludzie żarliwie przekonani o słuszności swojego pojmowania chrześcijaństwa. Jeśli się ich łomocze, to tylko utwierdza się ich w ich niechęci i uprzedzeniach. A przecież podobne różnice towarzyszą Kościołowi od czasów apostolskich. Patienza. Duch Święty nas oświeci.

Tekst pierwotnie ukazał się na moim blogu w portalu Areopag XXI: link

Z kulą u nogi

2011-11-21T03:00:00.009+01:00

Misza Tomaszewski

„Tato, spójrz!” – mały chłopiec ciągnie ojca za rękę, wskazując na innego chłopca, który z nieszczęśliwą miną stoi przy krawężniku. Połatane ubranie, tabliczka z napisem: „Nie mam na hleb”. „Ten biedny chłopczyk zrobił błąd w wyrazie – frasuje się malec. – Jaki on niemądry”. Mężczyzna czule obejmuje syna i z szelmowskim uśmiechem udziela mu pouczenia (to jedno z tych pouczeń, których pokolenie ojców zazdrośnie strzeże przed pokoleniem synów, by wtajemniczyć ich w sztukę życia w najbardziej stosownym momencie): „Synu, gdyby biedne dzieci były mądre… – tu ojciec zawiesza głos, by upewnić się, że chłopiec wpatrzony jest w niego jak w obrazek – …to by nie były biedne”.

Satyryczny komiks Macieja Łazowskiego mógłby się stać najkrótszym wprowadzeniem w tematykę niniejszego numeru „Kontaktu”. Próbujemy w nim odwrócić ojcowskie pouczenie, a następnie je uogólnić: „Gdyby ludzie upośledzeni społecznie nie byli upośledzeni społecznie, to – być może – byliby nami”. „Nami”, czyli ludźmi porządnie wykształconymi i nieźle sytuowanymi. Takimi, którzy lubią określać się mianem „przyzwoitych”, w opozycji, rzecz jasna, do ludzi „nieprzyzwoitych” – pasożytów, typów spod ciemnej gwiazdy, elementu przestępczego. W skrócie: społecznego marginesu, zaludniającego jednostki opiekuńcze i penitencjarne, na które łożymy nasze ciężko zarobione pieniądze.

Ojciec z komiksu Łazowskiego próbuje wmówić swojemu synowi, że biedne dzieci dostają to, na co zasługują. Trzy obrazki wystarczą, by przerysować i prześmiać tę wątpliwą mądrość. Śmiech ten jest jednak śmiechem przez łzy. Musimy bowiem zdać sobie sprawę z tego, że inne mądrości, podobne tamtej i jej zresztą warte, nurtują w naszym potocznym myśleniu i określają nasze naiwne (a czasem nie takie znów naiwne) poglądy społeczne. „Jak sobie pościelisz, tak się wyśpisz” – tak brzmi zbanalizowana zasada mieszczańskiego samozadowolenia, zwalniająca nas z troski i odpowiedzialności za innych. Tym bardziej niepokojąca, że często dająca się wyczytać pomiędzy gładkimi słowami „dobrych chrześcijan”.

W osiemnastym już numerze „Kontaktu”, zatytułowanym Resocjalizacja, podejmujemy próbę namierzenia i zestrzelenia kilku „ojcowskich mądrości”.

Pierwsza z nich głosi, że akt miłosierdzia jest tylko wyjątkiem od zasady sprawiedliwości, a więc czymś odświętnym, czego jeden człowiek nie może być dłużny drugiemu. Do tego przekonania nawiąże ksiądz Andrzej Luter, ironicznie nazywając je „prawem Archimedesa”: „Ktoś tonie, a my pouczamy go, że uniknąłby tego, gdyby przestrzegał zaleceń… W tym czasie ów człowiek naprawdę tonie. Powinniśmy wpierw wyciągnąć do niego rękę, o nic nie pytając”.

Mądrość druga syczy nam do ucha, że każdy człowiek jest kowalem swojego losu. Kto odsiaduje karę pozbawienia wolności, najwyraźniej sobie na to zasłużył. Tymczasem wystarczy rzut oka na statystyki, by przekonać się, że „to biedni, bezdomni, słabi, chorzy i uzależnieni zapełniają nasze więzienia”. Startujemy w nierównym wyścigu, a odniósłszy wątpliwy sukces, mścimy się na przegranych. Spróbowalibyśmy tak pobiec z kulą u nogi, którą znaczna część z nich ciągnie za sobą od urodzenia.

Trzecia mądrość: winny zasługuje na cierpienie. Tego wszak domaga się wrodzony nam instynkt sprawiedliwości. Jeśli zadość nie uczyni mu państwo, to strach pomyśleć, co zacznie się dziać na naszych ulicach, gdy w swoje ręce weźmiemy obowiązek wendety. Poglądowi temu przeciwstawiamy przekonanie, że społeczne poczucie sprawiedliwości można modelować i cywilizować. Przykład Norwegii po Breiviku upewnia nas, że kara kryminalna nie musi pełnić funkcji zinstytucjonalizowanej zemsty.

Marzy nam się, by myśl stojąca za numerem Resocjalizacja godna była słów Chrystusa z Ewangelii Mateusza: „Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili” (Mt 25,40). Pragniemy raz na zawsze zerwać z ojcowskimi mądrościami na temat ludzi, którzy są „sami sobie winni”. Nie promujemy bynajmniej deterministycznej wizji człowieka, który w żadnym stopniu nie odpowiada za swoje czyny, lecz wskazujemy na naszą za niego współodpowiedzialność. Zbyt często domagamy się bowiem sprawiedliwego karania winnych, przymykając jednocześnie oko na istnienie społecznych niesprawiedliwości. „Ileż przestępstw zostało popełnionych przez ludzi, którzy sami byli ofiarami fundamentalnej niesprawiedliwości? – zapyta dramatycznie arcybiskup Desmond Tutu. – Albo przez takich, których podstawowe ludzkie prawa nigdy nie były szanowane?”

Czy kiedy w Wielki Piątek modlimy się do Boga, aby „otworzył więzienia” i „rozerwał kajdany” – robimy to szczerze? Cóż poczęlibyśmy w świecie, w którym nie byłoby na kogo zrzucić winy za zło?

POLECAMY: „Wspólnicy”

2011-11-21T02:57:00.010+01:00

W ostatni czwartek w Muzeum Sztuki Nowoczesnej odbył się wernisaż wystawy „Wspólnicy: fotograf i artysta około roku 1970”. Jak zwykle w tej instytucji, wykonano olbrzymią pracę badawczą i kuratorską. A teraz, trwa walka o publiczność, by pracę tę docenić.

Chociaż warszawskie MSN, twórca największego festiwalu dotyczącego designu i namysłu nad przestrzenią publiczną stolicy, zwykle wysoko stawia intelektualną poprzeczkę, tym razem proponuje wystawę, powiedzmy: „przyjazną”. I nie chodzi o pomalowane kolorową farbą ściany, które natychmiast przywołują na myśl galerie sztuki niejednego Muzeum Narodowego…

Na wystawie przedstawiono dziewięć opowieści o współpracy między artystą, a dokumentującym jego artystyczne działanie fotografie; o twórczym wkładzie ich obu. Kuratorka stawia pytania: W jaki sposób podążając za ideą innego artysty, fotograf odnajdzie własną twórczość? Jak dwa zmysły mogą zrealizować się w jednej pracy?

Zobaczymy fotografie znanego polskiego duetu Krasiński – Kossakowski, a poza nimi creme de la creme światowej sztuki konceptualnej lat 70: dokumentację pracy choreografki i performerki wykonaną przez Babette Mangold, fotografie Hollisa Framptona obserwującego działania Carla Andre. Do najciekawszych elementów wystawy należy cykl duetu Shunk-Kender, który towarzyszył artystom wykonującym przeróżne akcje i performance na Pier 18 – w portowej, industrialnej przestrzeni manhattańskich doków. Warto dodać: przestrzeni już utraconej. Począwszy od lat 80. rozpoczęła się bowiem gentryfikacja tych terenów. Wtedy włączenie w żywą i modną tkankę miasta.

Kuratorka wystawy dyskretnie bada emocjonalne więzi, które łączyły artystów i ich fotografów. Ich relacje, zawsze podszyte emocjami polegały na twórczej, wieloletniej współpracy, innym razem przyjaźni, jeszcze innym – romansie. Wystawa w MSNie nie stawia tych anegdot w pierwszym rzędzie – priorytet otrzymują same fotografie, pozbawione „ściennych komentarzy”. Kontekst, jaki stanowią anegdoty o wspólnikach, można poznać, sięgając do bezpłatnej publikacji towarzyszącej wystawie. Książeczka zawiera kolorowe i czarno-białe reprodukcje, a język, którym jest napisana zaprasza do namysłu – nie tylko ludzi związanych ze środowiskiem sztuki.

Warto odwiedzić w najbliższych dniach „Wspólników”.
W imieniu kuratorki, zapraszam na autorskie oprowadzanie po tej wystawie, opowieść o relacjach łączących tytułowych wspólników. Chętnych proszę o kontakt mailowy: k.kucharska@gmail.com.
Oprowadzanie przeznaczone jest specjalnie dla czytelników „Kontaktu”, więc termin ustalimy wspólnie.
Wystawa jest czynna do17 stycznia, od wtorku do niedzieli w godzinach 12-20.
Muzeum Sztuki Nowoczesnej:
http://www.artmuseum.pl/wydarzenie.php?id=Wspolnicy_Fotograf_i_artysta_okolo_roku_1970

Fotografie:
1. Jack Smith Bez tytułu, 1958-1962/2011
© Estate of Jack Smith Dzięki uprzejmości Gladstone Gallery, New York and Brussels
2. Edward Krasiński, N... (Interwencja 4, Zyg-zak), 1970, fot. Eustachy Kossakowski
© Anka Ptaszkowska Negatywy są własnością Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.
3. John Baldessari, Hands Framing New York Harbor, z serii: Projects: Pier 18, 1971, fot. Shunk-Kender.
Dzięki uprzejmości Roy Lichtenstein Foundation, New York

Opuścić bezdomność

2011-11-14T05:00:00.006+01:00

Szanowni Czytelnicy,

Najbliższy numer „Kontaktu”, który trafi do Was już wkrótce, poświęcony jest tematowi resocjalizacji. Znajdziecie w nim, między innymi, reportaż i fotoreportaż o ludziach, którym udało się „opuścić bezdomność”. Dziś zamieszczamy krótką opowieść jednego z nich.

Fot. Jan Mencwel

- Marzenie? Oprócz mieszkania? - zastanawia się dłuższą chwilę Stefan Gruca. - Bardzo pociągają mnie Mazury. Chciałbym sobie kupić jacht i zostać sternikiem jachtowym. To jest moje marzenie. Ale daleko w przyszłość nie patrzę.

***

- Gospodarstwo moich rodziców zostało przepisane na najstarszego brata. W rodzinie był konflikt, więc reszta rodzeństwa musiała się wyprowadzić - opowiada Stefan.

Po opuszczeniu rodzinnej wsi pod Częstochową wyjechał do pracy w Holandii i przestał utrzymywać kontakt z krewnymi.

Gdy uległ poważnemu wypadkowi na budowie, dostał jednorazowe odszkodowanie - bez stałej zapomogi - gdyż orzeczono o jego winie. Z trwale uszkodzoną ręką i niewielkimi oszczędnościami wrócił do Polski.

- Nie mogłem pojechać do domu. Nie miałem gdzie się podziać. Błąkałem się, spałem w pociągach. Póki miałem pieniądze, nie było najgorzej. Gdy się skończyły, zrobiło się naprawdę ciężko.

Wytrzymać pranie mózgu
- Tyle słyszałem o Warszawie… - wspomina. - Pomyślałem, że może tu mi się poszczęści. Trafiłem na ulicę. Inni bezdomni mówili mi, gdzie można coś zjeść czy się przespać. Tak znalazłem się w mokotowskim hospicjum.

Tam skierowano go na leczenie ręki. Wstawiono mu endoprotezę: ma usztywnioną dłoń i wybrzuszenie w okolicach barku. Hospicjum skontaktowało go też ze stowarzyszeniem „Otwarte drzwi”, pomagającym w wychodzeniu z bezdomności.

- Gdy tam poszedłem, można było mnie z błotem zdeptać. Byłem bardzo wyniszczony przez to wszystko. Myślałem o podcięciu sobie żył - opowiada. - W stowarzyszeniu intensywnie nad sobą pracowałem. Mało kto był w stanie wytrzymać takie, jak my to mówimy, pranie mózgu: spotkania z psychologami, terapię.
Ale ja się nie poddawałem i walczyłem.

Ręka nie pozwala
Dziś ma patent żeglarski i skończony kurs hotelarstwa. Obsługuje bankiety, konferencje i spotkania biznesowe odbywające się w pobliskim hotelu.

- Chciałbym robić coś więcej, ale ręka nie pozwala. Najważniejsze, że mogę sam się utrzymać i żyję normalnie, chociaż jest bardzo ciężko, pieniędzy ledwo starcza.

Widać, że szalenie dba o mieszkanie socjalne, które dostał w kwietniu 2009 roku. Urządził je własnymi siłami, a teraz utrzymuje je w pedantycznym porządku.

- Powoli daję sobie radę. Zazdroszczą mi tego, co mam. Poradziłem sobie i teraz tego pilnuję.

Bal u Bieruta

2011-11-07T02:30:00.012+01:00

Cyryl Skibiński

Nierówności społeczne i finansowe bolą najbardziej w kraju równych szans. Dowodem na to okupacja Wall Street – amerykański mit kariery „od pucybuta do milionera” chyba nigdy nie był bardziej sponiewierany, niż w ostatnich miesiącach. Jednak z historycznego punktu widzenia to wszystko błahostka. Prawdziwy ból pojawia się dopiero, gdy niesprawiedliwość społeczna jest na porządku dziennym w kraju nie tyle równych szans, co powszechnej równości.

„Każdy według swych zdolności, każdemu według jego potrzeb” brzmiał aforyzm Marksa. W praktyce nie wyszło i dawne elity finansowe natychmiast zastąpił establishment partyjny. Z legitymacją łatwiej było awansować, dostać talon na samochód, a na towarzyszy na odpowiednio wysokich stanowiskach czekały dobrze zaopatrzone sklepy „za żółtymi firankami”. To wszystko banał. Chciałbym jednak przyjrzeć się temu, jak w okresie permanentnego niedoboru przedstawiał się luksus na partyjnym stole.

Tadeusz Konwicki rozwija przed czytelnikami „Małej apokalipsy” opis przygotowań do uczty na którąś tam (rzecz dzieje się pod koniec lat 70.) rocznicę powstania PRL. Bohater książki dostaje się do strzeżonej sali w gmachu KC, przechodząc przez tajny korytarz łączący KC z Paradisem (nieistniejący już lokal, który reklamował zachowany do dziś neon „dancing”). On i inni przypadkowi goście Paradisu jeszcze przed przybyciem oficjalnie zaproszonych weszli do pomieszczenia „wielkiego jak kaplica”, gdzie „ściany i kolumny wyłożone były marmurem […]. Z wysokiego sufitu, zdobnego w klasycystyczne sztukaterie, zwisały ciężko pozłociste żyrandole mieniące się kolorami tęczy sutych kryształów”. Na intruzach jednak największe wrażenie zrobiły stoły, które „obciążone cudowną muzealną zastawą, uginały się pod brzemieniem wyszukanych potraw i flaszek z trunkami”. Wrażenie było tak olbrzymie, że nieproszeni goście nie mogli się powstrzymać i skubnęli mięso z grzbietu jesiotra, który leżał „obłożony seledynową migotliwą galaretą przypominającą głębiny Jeziora Bajkalskiego”. Obok stały „wyżłobione bryły błękitnego lodu, w których skrył się kawior czerwony i czarny”. Wszyscy pamiętamy, jak rozwinęła się dalej sytuacja: nielegalni biesiadnicy stracili resztki skrupułów, jedna z dam ukradła szynkę, ktoś inny jesiotra, a jeszcze inny wymiotował pod kolumną po wypiciu duszkiem francuskiego koniaku.

Oczywiście zasadne są wątpliwości, czy uczty elity partyjnej rzeczywiście były aż tak wystawne. Na obwolucie powieści Konwickiego jest przecież napisane, że autor ukazuje „groteskowo przerysowane realia PRL-u”. Ja też skłonny byłbym traktować ten opis z przymrużeniem oka, gdyby nie lektura pełnego wydania „Dziennika 1914 – 1965” Marii Dąbrowskiej. Czytając go, można trafić na fragmenty niepokojąco podobne do sceny wymyślonej przez autora „Małej apokalipsy”.

Dąbrowska unikała zazwyczaj rautów organizowanych przez władzę ludową, ale czasem przełamywała niechęć między innymi po to (stosunek Dąbrowskiej do władzy to temat na książkę), aby lepiej „poznać dzisiejszy świat”. W 1949 roku przyjęła na przykład zaproszenie marszałka sejmu, który pragnął ugościć ją i innych pisarzy „czarna kawą”:

„[D]otarłam wreszcie do wskazanego mi niedużego stosunkowo pokoju – ujrzałam stoły uginające się od ciężkiego żarcia: majonezy, sałaty, szynki, polędwice wieprzowe i wołowe, a wkoło cały Parnas ludowy chciwie zajadający. Szok był tym większy, że my pisarze (ja w każdym razie) mięsa od dłuższego czasu prawie nie jadamy. […] W dodatku stały duże kielichy, w który nalewano złotawy płyn. Byłam pewna, że to wino, które acz nie odpowiednie do zimnych <przekąsek>, chętnie wzięłam w usta – aliści to była wóda! Przy tak obfitym jedzeniu – oczywiście – nie było mowy o żadnych rozmowach literackich – to tylko jeszcze jedna próba, czy przez żołądek nie trafi się do wciąż nie dość skruszałych serc i sumień pisarzy”.

Kolejne przyjęcie, na którym gościła Dąbrowska, odbyło się 22 lipca 1955 na wyższym szczeblu, bo w budynku Prezydium Rady Ministrów, z okazji przyznania pisarce nagrody państwowej:

„Byłam już parę razy na takich przyjęciach, ale zabierali mnie wtedy Modzelewscy [Zygmunt Modzelewski był członkiem Rady Państwa – CS], a jako znający tam wszystkie chody prowadzili mnie zawsze do głównego ołtarza. Byłam więc w najparadniejszej części takich zebrań, gdzie stoły zapełnione były wyszukanymi smakołykami, panie w wieczorowych toaletach etc. […] Znalazłam się nagle w towarzystwie z redakcji pism katolickich, chyba paxowskich, bo ku mojemu osłupieniu sąsiad z prawej strony przedstawił mi się raptem jako… Bolesław Piasecki. […] Ta kompania nieźle już była podchmielona. Jakiś redaktor Przetakiewicz pił bruderschaft z Michalskim i tłukł potem kieliszki o mur pałacu. Przyplątał się jakiś ksiądz – patriota, wracający z Wietnamu, też zawiany – chłop z Kieleckiego, gęba okrągła, dziobata, jowialna; już po chwili mówił mi: <pani Mario>. Miałam trochę wrażenie, ze to dożynki wiejskie, gdzie państwo biesiadują we dworze, a ludek na trawie pod drzwiami”.

Raut u premiera zmobilizował Marię Dąbrowską do opisania także rok wcześniejszej (czerwiec ’54) wizyty w Belwederze, dokąd w związku z corocznym Zjazdem Literatów została zaproszona przez samego Bolesława Bieruta. Ten fragment zapisków jest niestety zbyt długi, żeby cytować go w całości. Szkoda, bo choć kręci się wokół Władysława Broniewskiego, który „przyszedł już pijany i zataczał się chodząc po salonach Belwederu”, ale o dziwo „nie wygłaszał peanów na cześć Piłsudskiego, bo ma ten zwyczaj, kiedy znajdzie się w Belwederze”, to pozwala wczuć się w panującą tam atmosferę. Dodatkowym smaczkiem jest dyskusja Broniewskiego z Bierutem o napisaniu nowego tekstu hymnu narodowego – Broniewski odmawia, bo „to tak, jakbym orłowi polskiemu urwał głowę”, ale przy tym jest tak pijany, że nie trafia już kieliszkiem do ust. Przypomnę tylko, że wciąż funkcjonuje legenda, jakoby na propozycję Bieruta Broniewski nie wyrzekł słowa, tylko posłał mu kartkę z napisem „jeszcze Polska nie zginęła”.

Wygląda więc na to, że w świetle powyższych cytatów, opis dekadenckiej uczty przedstawionej przez Konwickiego nie jest szczególnie przerysowany, choć jak najbardziej groteskowy. Luksusowi, który zadziwiał nawet znaną, dobrze sytuowaną pisarkę, nie towarzyszyła elegancja. Zarówno sposób bycia, jak zakres oderwania elit demokracji ludowej od realiów życia szarych obywateli muszą zniesmaczać.

„Mała apokalipsa” została wydana pod koniec lat 70. w drugim obiegu i była rozchwytywana. Pełna edycja „Dziennika” Marii Dąbrowskiej ukazała się dopiero w wolnej Polsce, bo autorka zezwoliła na jego wydanie dopiero czterdzieści lat po jej śmierci. Sądzę, że partia powinna być dozgonnie wdzięczna autorce „Nocy i dni” za to życzenie, bo gdyby wygłodniały naród przeczytał powyższe zapiski wcześniej, to nie czekałby do ’89 roku, tylko pożarłby komunistycznych włodarzy od razu.

„Pressje”, teka 25: konserwatyzm otwarty

2011-11-07T02:11:00.006+01:00

Misza Tomaszewski

Nawołujemy do postawy szczerego heterointelektualizmu – otwarcia się na inność, obcość w życiu umysłowym. […] Heterointelektualizm rozumiemy nie jako postawę zmierzającą tylko do tego, by odpierać krytykę, rugać i gnębić innego, lecz raczej szukającą w nim inspiracji, nowych pomysłów, rozwiązań. Postawa taka opierałaby się na otwartym dążeniu do zrozumienia, a nie jedynie na „poznaniu wroga”. […] Rozumiemy też, że prawda może ukrywać się dosłownie w każdej myśli i w każdym umyśle. Kiedy w pracy nad ideami kierujemy się szczerą miłością do innego, nasze intelektualne potomstwo ma większą szansę sięgnąć do wieczności.

Czy to cytat z Juliusza Eski, Jerzego Turowicza, Józefa Tischnera? A może fragment manifestu jednego z młodszych środowisk odwołujących się do tradycji Ruchu „Znak”? Nic podobnego. To wyimek z artykułu Michała Zabdyr-Jamroza, otwierającego najnowszy numer „Pressji”, czasopisma wydawanego przez Klub Jagielloński. „Lanserscy konserwatyści z Krakowa” nie pierwszy już raz wywołali konsternację na prawicowych portalach: po macdonaldyzacji herbu papieskiego przyszła pora na wykorzystanie symbolu ukoronowanego cierniem serca Jezusowego. I to wykorzytanie go w celu zaiste straszliwym: do ogłoszenia światu swojej miłości do lewicy.

Zabdyr-Jamróz dokonuje w swoim artykule zestawienia Platońskiej nauki o Erosie (dodajmy, że zinterpretowanej w dyskusyjny sposób) z ewolucjonistyczną teorią „memów”, czyli intelektualnych odpowiedników genów. Zabieg w istocie godny młodego postmodernisty. By dojść do podobnych wniosków, bez uciekania się do godzenia pochodzących z tak różnych półek intelektualnych konstruktów, wystarczyłoby sięgnąć po któregoś z klasyków polskiego katolicyzmu otwartego. Weźmy Juliusza Eskę czy Annę Morawską. Zanim jednak pochopnie postawimy znak równości pomiędzy konkluzjami autora „Pressji” a konkluzjami autorów dawnej „Więzi”, zwróćmy uwagę na fakt nieco instrumentalnego traktowania intelektualnej otwartości przez Zabdyr-Jamroza. Wymianę samolubnych memów traktuje on jako zabieg służący osiągnięciu celu zasadniczego, czyli wzmocnieniu systemu ideologicznego. Szacunek, jakiego przy okazji nabieramy dla partnera dialogu, jest zaś tylko skutkiem ubocznym.

Z systemami ideologicznymi jest podobnie jak z genotypami. Jeśli teoria mnoży się tylko przez pączkowanie, szybko trafia w swoją własną koleinę i petryfikuje się. W takim stanie przetrwać mogą tylko bardzo proste systemy. Podobnie jest, gdy wymiana materiały memetycznego następuje z systemami o bardzo bliskim pokrewieństwie. Początkowo wzmaga to atuty koncepcji, ale z czasem ujawniają się u niej choroby kazirodcze. Pewne cechy charakterystyczne karykaturalnie rosną i w tym sposobem nawet atuty mogą zmieniać się w wady. W takich wypadkach przede wszystkim jednak upośledzeniu ulega system odpornościowy, to znaczy spada odporność na krytykę.

Na tym gruncie „miłość” do oponenta dyskusji jest bardziej lub mniej przypadkowym punktem dojścia, nie zaś punktem wyjścia. Klasycy Kościoła otwartego, odwrotnie, wychodzą od międzyludzkiej solidarności, której konsekwencją może (lecz nie musi) stać się intelektualna prokreacja. Wzajemny szacunek ma swoje źródło nie w racjonalnym dyskursie (do którego dalece nie każdy jest zdolny), lecz we wspólnocie losów, cierpienia i nadziei.

Tak czy inaczej, wnioski Michała Zabdyr-Jamroza w wielu miejscach pokrywają się z naukami naszych mistrzów:

Niestety, często przyznawanie się do inspiracji intelektualnych z drugiej strony ideologicznej barykady zakrawa na zdradę. W wielu kręgach, zwłaszcza prawicowych, wartościami liczącymi się najbardziej są czystość doktryny i jej konsekwencja. Wszystko, co inne, od razu jest potępiane. Tak powstają intelektualne okopy. Systemy intelektualne traktuje się jako monolityczne, komplementarne i zwarte bloki, sprzężone z politycznymi stronnictwami. Prowadzi to do przekonania, że jeśli jakaś teoria służy stronie przeciwnej, to znaczy, że jest zła i należy ją zwalczać ze wszystkich sił. Z drugiej strony uważa się, że w naszym obozie jest tylko to, co dobre.

Pojawienie się takiego głosu w konserwatywnym środowisku katolickim jest wiadomością więcej niż dobrą. Środowiska takie raczej unikały (jak dotąd) używania „obcych języków” do artykułowania swoich pryncypiów. Toczony dziś z liberalną lewicą spór o polityczną i moralną dopuszczalność aborcji, coraz mniej sensowny w perspektywie wymiany argumentów sformułowanych to w języku feminizmu, to znów w kategoriach metafizyki chrześcijańskiej, nabiera pewnej świeżości, gdy stanowisko katolików spróbuje sie wyrazić w lewicowo-emancypacyjnym słowniku Bruno Latoura (artykuł Błażeja Skrzypulca). Do podobnych zabiegów uciekaliśmy się w przeszłości i my, gdy półtora roku temu wzywaliśmy do uszanowania ludzi modlących się pod krzyżem na Krakowskim Przedmieściu przy użyciu liberalnego słownika Richarda Rorty’ego. W języku pluralistycznego liberalizmu znakomicie daje się też artykułować sprzeciw względem sterylizowania przestrzeni publicznej z symboli religijnych. Nie idzie nam jednak o instrumentalne posługiwanie się „obcymi językami”, lecz o wykazanie, że w pewnej mierze dają się one przetłumaczyć na chrześcijaństwo i - jako takie - są więcej niż odpryskiem prawdy i dobra.

Kolejnym takim „więcej niż odpryskiem” jest teoria krytyczna, mająca swe źródło w neomarksistowskiej Szkole Frankfurckiej, do której (niekoniecznie wprost) odwołujemy się w każdym niemal numerze „Kontaktu”. Jej to poświęca obszerny artykuł Grzegorz Lewicki. Nie mogę się oprzeć pokusie zacytowania fragmentu:

Wiele elementów teorii krytycznej ma w zasadzie wymiar uniwersalny. Takie idee, jak troska o wykluczonych, niepełnosprawnych, najbiedniejszych czy uniwersalna solidarność oraz chęć poprawy sytuacji dyskryminowanych grup społecznych w ten sposób, aby umiały same o siebie zadbać, to piękne, wzniosłe ideały, które – nie wiedzieć czemu – media próbują najczęściej kojarzyć z lewicą. Nieprawda. Dobro nie zna rozróżnienia na prawicę i lewicę.

Jestem ciekaw (zupełnie szczerze), w czym, jeśli nie we wrażliwości społecznej, dążeniu do równości czy solidarności, autor upatrywałby fundamentów tego rozróżnienia. Zakładam, że chodzi przede wszystkim o sposoby realizowania tej wrażliwości w konkretnych dziedzinach życia publicznego czy o szacunek dla tradycyjnych wartości (w pewnym tylko stopniu dający się chyba pogodzić z ewolucjonistycznym heterointelektualizmem Zabdyr-Jamroza). Ale być może również o ocenę stopnia, w jakim „byt określa świadomość” (prawica wskazywałaby bardziej na rozumność i wolność człowieka, lewica na jego podatność na cierpienie).

Tak czy inaczej, narodziny wrażliwej społecznie, katolickiej prawicy domagają się odnotowania i zapisania złotymi zgłoskami na blogu naszego „katolewackiego” (cóż to w tej chwili znaczy?) kwartalnika, co niniejszym z dużą przyjemnością czynię.

Solidarni z ks. Adamem Bonieckim

2011-11-03T17:31:00.005+01:00

Nie piszemy tego, by wyrazić nasze oburzenie, lecz nasz smutek.

Smuci nas fakt dyscyplinarnego ograniczenia swobody wypowiedzi kapłana, którego postawa jest dla nas ważnym punktem religijnego i moralnego odniesienia. Ksiądz Adam Boniecki od wielu już lat pomaga nam rozeznać się w dylematach, jakich współczesny świat nie szczędzi wierzącemu człowiekowi. Nie w tym rzecz, że podzielamy wszystkie bez wyjątku jego poglądy, lecz że bliska nam jest jego głęboka wrażliwość, jego niechęć do osądzania drugiego człowieka i do odmalowywania moralnej rzeczywistości ludzkich uczynków wyłącznie w czerni i bieli.

Smuci nas także sposób, w jaki z księdzem Bonieckim postąpili przełożeni Zakonu Marianów. Zamykając mu usta – na co zdecydowali się, jesteśmy o tym przekonani, w dobrej wierze – zanegowali wartość wewnątrzkościelnej krytyki i dialogu. Uciekli się do środków dyscyplinarnych, zamiast podjąć dyskusję z jego poglądami, które – tak się składa – podziela wielu polskich chrześcijan. Dyscyplinując księdza Bonieckiego, wystąpili przeciwko nam wszystkim, którzy identyfikujemy się z otwartym sposobem myślenia o Kościele i świecie. Kwestionując zaś równoprawność tego myślenia, zwierzchnicy księdza Bonieckiego wystąpili nie w imieniu wewnętrznie zróżnicowanej wspólnoty, lecz w interesie jednej spośród jej frakcji. W efekcie polski Kościół obudził się dziś bardziej podzielony niż był jeszcze wczoraj wieczorem.

Smuci nas wreszcie fakt ukarania księdza Adama za wypowiedzi – o ile można się tego domyślać – niedotyczące fundamentów wiary chrześcijańskiej. Nasze opinie – czy to w tzw. „sprawie Nergala”, czy w kwestii obecności symboli religijnych w przestrzeni publicznej – nie są wyznacznikami naszej prawowierności. To prawda, że Kościół formułuje w swoim nauczaniu zasadnicze prawdy wiary, jak również fundamentalne wymogi moralne, lecz jest rzeczą roztropności każdego chrześcijanina i wolności jego uformowanego sumienia przełożenie tych zasad na konkret życia codziennego. Pytanie o charakter misji Kościoła we współczesnym świecie, o dopuszczalność i skuteczność środków naszego na ten świat oddziaływania – pozostaje pytaniem otwartym. Źle się dzieje w naszym Kościele, jeżeli kwestie otwarte zaczynają niektórym spośród nas mylić się z tym, co definitywnie już określone.

Redakcja

Odsyłamy również do wspólnego głosu zainicjowanego przez Zarząd KIK Warszawa, Kwartalnik „Kontakt”, Miesięcznik „Więź”, Miesięcznik „Znak”, „Tygodnik Powszechny”, Laboratorium WIĘZI, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Panią Różę Thun oraz Pana Przemysława Radwan-Rohrenschefa. Wspólny głos znajduje się pod adresem: www.ksadamboniecki.pl.
Pod głosem może się podpisać każdy, kto identyfikuje się z treścią listu.

Kolumbia, państwo upadłe?

2011-10-31T05:00:00.011+01:00

Fernando Botero: Massacre in Colombia, 1999

Paweł Zerka

W Kolumbii panuje przeświadczenie, że przyczyną konfliktu zbrojnego jest słabość struktur państwa. Trzeba jednak uważać: koncepcja „państwa upadłego” nie tylko odwraca uwagę od specyfiki tutejszego konfliktu, ale też skrywać może niebezpieczne cele polityczne.

W Bogocie czy Medellin, jeśli ma się szczęście, można czuć się jak na Zachodzie. Nie brakuje tu wysokiej jakości uczelni, ekskluzywnych sklepów, znakomitych restauracji i teatrów. W obu miastach działa nowoczesna komunikacja publiczna, a w komercyjnych dzielnicach panuje taka sama atmosfera, jak w Berlinie, Londynie czy Nowym Jorku. Ci, którzy żyją w zamkniętych osiedlach, a pracują w luksusowych wieżowcach, do których dojeżdżają taxi lub własnymi 4x4, mogą z powodzeniem zapomnieć o tym, że w ich kraju cały czas, od ponad pół wieku, toczy się krwawa wojna domowa.

A jednak, w niektórych rankingach Kolumbia cały czas uznawana jest za niesprawne, czasem nawet jako upadłe państwo (ang. failed state). W niektórych - bowiem podobnych zestawień jest mnóstwo. Najpopularniejsze z nich to te, które regularnie publikują Bank Światowy, OECD, CIA, USAID, miesięcznik Foreign Policy, kanadyjski Uniwersytet Carlton czy Instytut Brookings. Autorzy każdego z tych rankingów mają ambicję opracowania jedynego w swoim rodzaju wskaźnika, który w końcu pokazałby czarno na białym, które państwa są sprawne, a które nie. A to przekłada się na ogromny bałagan definicyjny. Takie terminy, jak „państwo upadłe” czy „państwo zbójeckie” (ang. rogue state), na stałe zagościły w debacie publicznej. Często mówi się też o państwach słabych, niesprawnych albo niestabilnych. Sęk w tym, że stosując którykolwiek z tych terminów rzadko kiedy przywiązuje się wagę do ich dokładnego znaczenia. Szafuje się nimi na prawo i lewo, z reguły tylko po to, aby zamknąć usta politycznym adwersarzom (a przy okazji popisać się znajomością angielskiego).

Co prawda, bez względu na definicję, wszyscy bez wyjątku za upadłe uznają takie państwa, jak Somalia, Kongo czy Afganistan. Ale gdy chodzi o mniej jaskrawe przypadki, ostateczna pozycja w rankingu zależy wyłącznie od zastosowanego kryterium słabości państwa. Jedni trzymają się kurczowo Maxa Webera i uważają za upadłe takie państwo, które nie jest w stanie utrzymać monopolu na prawomocne stosowanie przemocy. Inni zwracają uwagę na słabość administracji i instytucji państwowych. Na utratę kontroli nad terytorium narodowym lub nad obywatelami. Na niemożność zapewnienia podstawowych usług publicznych. Albo na symboliczną utratę przez państwo legitymacji w oczach obywateli.

Jeżeli upadek państwa rozumie się na tyle szeroko, wówczas faktycznie można uznać Kolumbię za państwo częściowo upadłe. Rząd kontroluje tylko część kraju, rywalizuje z guerrillą i bandas criminales (spadkobiercami paramilitares) w zakresie stosowania przemocy, a przy tym nie potrafi zneutralizować olbrzymich społecznych nierówności, zapewnić powszechnego dostępu do edukacji czy służby zdrowia. Panuje wręcz przekonanie, że niesprawność państwa jest główną przyczyną wojny domowej wyniszczającej Kolumbię od dekad. Niemniej, to pozornie neutralne twierdzenie skutecznie odwraca uwagę od specyfiki kolumbijskiego konfliktu, i to być może w sposób zamierzony.

Jest co najmniej pięć argumentów przeciwko stosowaniu terminu „państwo upadłe” w stosunku do Kolumbii:

Po pierwsze, pojęcie to pojawiło się w krajowej debacie publicznej w pierwszej dekadzie XXI w. Czyli dokładnie wtedy, gdy rząd negocjował warunki demobilizacji z prawicowymi grupami zbrojnymi! Koncepcja ta posłużyła jako dogodne usprawiedliwienie dla przemocy wcześniej stosowanej przez paramilitares. Owszem, uciekali się oni do nielegalnych działań zbrojnych, ale -ich zdaniem- zmusiły ich do tego okoliczności, bo państwo samo nie dawało sobie rady w walce z lewicową partyzantką. Z tej perspektywy, paramilitares przedstawiali się jako obrońcy narodu. To z kolei pozwoliło rządowi na ich łagodne potraktowanie.

Po drugie, dyskusja na temat Kolumbii jako państwa upadłego utrwala wizję, zgodnie z którą mamy albo państwo, albo nielegalne grupy zbrojne wypełniające pozostawioną przez nie lukę. Tymczasem, w ostatnich latach wyszły na jaw częste powiązania między przedstawicielami państwa a partyzantką lub paramilitares. To pokazuje, że w przypadku Kolumbii mamy raczej do czynienia z niebezpieczną fuzją grup zbrojnych i państwa, i że trudno wytłumaczyć dynamikę tutejszego konfliktu bez odwołania się do tych powiązań. Taka wizja jest jednak niewygodna dla rządu. Zważywszy zaś na wspomnianą osmozę między środowiskami zbrojnymi a państwem, można na poważnie zastanawiać się, czy przypadkiem niektórym przedstawicielom władzy nie zależy na tym, aby Kolumbia pozostała upadła?

Po trzecie, koncepcja failed state traktuje państwo jako aktora jednorodnego. Tymczasem, konflikt zbrojny w Kolumbii trwa tak długo między innymi ze względu na silne sprzeczności występujące wewnątrz struktur państwa, zwłaszcza gdy porówna się władzę centralną z regionalną. Dobrze obrazują to trwające w tych dniach wybory samorządowe, które na prowincji w wielu przypadkach odbywają się pod dyktando miejscowych kacyków, powiązanych z nielegalnymi grupami zbrojnymi. Zwykle państwo, owszem, stoi w opozycji względem tych grup, ale czasami niekoniecznie.

To z kolei prowadzi do czwartego argumentu: dyskusja na temat państwa upadłego odwraca uwagę od tego, że państwo również może być podmiotem korzystającym z przemocy w sposób nielegalny. Kolumbijskie wojsko, mówiąc bez ogródek, ma na rękach krew wielu niewinnych obywateli. W ostatnich miesiącach mówi się dużo o tzw. falsos positovos, czyli „fałszywych partyzantach”, zabijanych przez wojsko po to tylko, aby podreperować statystyki walki z guerrillą. Tymczasem, rząd do tej pory nie jest gotów wziąć na swoje barki odpowiedzialności za udział w konflikcie zbrojnym. Winni mają być wyłącznie paramilitares i partyzanci, natomiast państwo stawia się w pozycji ofiary.

Wreszcie, po piąte, o upadłych państwach mówi się zwykle mając na myśli europejską koncepcję państwa. Jednym słowem, Kolumbię uważa się za niesprawną, bo daleko jej do Francji, Szwecji czy Norwegii. Nie bierze się pod uwagę zupełnie odmiennego kontekstu historycznego, kulturowego, społecznego i ekonomicznego. A być może do Kolumbii bardziej pasowałoby określenie „państwo w budowie” - niestety, po polsku brzmiące niezręcznie z uwagi na niedawne wybory parlamentarne? Może jej przeznaczeniem jest inny model? A może -przy zachowaniu wszelkich proporcji- przechodzi teraz przez podobny etap rozwoju, co Stany Zjednoczone w połowie XIX w., pogrążone w wojnie domowej, której rozwiązanie dało dopiero podstawy do ukształtowania się stabilnej państwowości?

***

Nie ulega wątpliwości to, że kolumbijska rzeczywistość przesiąknięta jest przemocą. Jeszcze zanim w latach 60. wybuchła wojna domowa między wojskiem, partyzantami i prawicowymi grupami zbrojnymi, przez dziesięciolecia trwała rzeź pomiędzy dwoma głównymi stronnictwami politycznymi: liberałami i konserwatystami. Tamta epoka przeszła do historii pod nazwą La Violencia. Można zaryzykować stwierdzenie, że Kolumbia nie jest żadnym failed state, lecz państwem, które działa w warunkach głęboko zakorzenionej kultury przemocy. Niektórzy, sięgając daleko w przeszłość, dopatrują się źródeł tej przemocy w działalności hiszpańskich kolonizatorów albo w retoryce przez wieki upowszechnianej przez tutejszy Kościół. Ale potrzebą chwili nie jest znalezienie abstrakcyjnego "winnego", lecz przełamanie krwawego fatum.

Dziś większość obywateli nie jest w stanie wyobrazić sobie końca wojny domowej. Nie tylko nie widzą szans na pokojowe rozwiązanie, ale przede wszystkim trudno jest im zwizualizować sobie własny kraj bez konfliktu. Czy kulturę przemocy da się przezwyciężyć? I czy państwu, które to wyzwanie powinno podjąć, dostatecznie mocno na tym zależy?

Tekst ukazał się uprzednio na dotyczącym Kolumbii blogu Pawła Zerki: notyzbogoty.blogspot.com

Dumni z OB-CIACH-u (rozmowa z „Intuicją”)

2011-10-31T04:04:00.005+01:00

Mateusz Luft

Prawa strona sceny politycznej - zupełny „obciach”. Lepiej się do nich nie przyznawać. Nieestetyczni, niewygodni, szorstcy. A może nawet niebezpieczni. W każdym razie z pewnością „oszołomstwo”. Swoje blogi tytułują odstraszającymi przymiotnikami „niezależna”, „niepoprawni”.

Mimo swojej złej opinii OB-CIACH-owcy do stereotypu o „prawicowcach” podchodzą z dystansem. Chętnie pokażą się „na mieście”, manifestując z odpowiednią gazetą w ręku. Spotkasz ich w samo południe w każdą trzecią niedzielę miesiąca na głównych skwerach kilkunastu miast Polski, ba, nawet Europy. Organizują alternatywne obchody rocznicy wkroczenia sowieckich wojsk do Polski (17 września) i swoje marsze „oburzonych”.

Dlaczego ludzie o prawicowych poglądach uważają się za „tych brzydkich” i dyskryminowanych? I czy OB-CIACH-owcy różnią się od bohaterów spotów przedwyborczych (Oni pójdą na wybory. A Ty?*), pokazywanych jako szarpiących się w obronie krzyża pod Pałacem Prezydenckim?

Z „Intuicją”, blogerką i jedną z liderek OB-CIACH-u, rozmawiałem przez telefon, ale jej numeru nie mam, ponieważ nie chce ona zdecydować się na ujawnienie swojej tożsamości.

Dlaczego jesteście „obciachowi”?
Czy nigdy nie słyszał pan o „moherowych beretach”, „oszołomstwie”? Już na początku lat dziewięćdziesiątych prawicę określono mianem „ciemnogrodu”, „zaściankiem”, teraz „obciachem”. Zupełnie niesprawiedliwie. Podzielono Polaków na tych kreatywnych, nowoczesnych i otwartych oraz tych obciachowych, klaustrofobicznych, radyklanych. Taką stygmatyzację uznaliśmy za niemądrą, ale ponieważ mamy poczucie własnej wartości oraz spory dystans do siebie, postanowiliśmy wejść w konwencję, jaką nam narzucono, podejść do sprawy z poczuciem humoru. Stąd nazwa.

Ale mimo wszystko czy to nie wstyd należeć do tych „obciachowych”?
Wykorzystaliśmy słowo „obciach” nadając mu nowe znaczenie. „OB” ma oznaczać obywatelskość. „CIACH” to skrót od „ciachania”, czyli jest to oddzielenie i sprzeciw wobec wszelkich układów, schematów, pokrętnych systemów wartości. Jednym słowem OB-CIACH to kontestacja naszej nieciekawej rzeczywistości. To kontestacja mediokracji, w której żyjemy.
Mamy trzy cele. Pierwszy to odczarowanie schematu „obciachowego” czytelnika „obciachowych” gazet, „obciachowych” poglądów i „obciachowych” ludzi. Drugi: wzmocnienie osób o poglądach prawicowych – każdy powinien czuć się dobrze ze swoimi przekonaniami. Trzeci: integracja prawicowego środowiska – uważamy, że z naszych spotkań zawsze może wyniknąć coś więcej.
Efekty akcji szybko przerosły nasze oczekiwania. Mimo że Polacy są społeczeństwem, które woli dyskutować i spierać się, aniżeli działać, wierzymy, że dzięki OB-CIACH-owi uda się nam to przełamać.

Czy to nie jest tak, że próbujecie grać z resztą społeczeństwa, mówiąc: „Patrzcie jak nas dyskryminujecie za odmienne poglądy”?
To nie jest kwestia gry. Sprzeciwiamy się przypisywaniu nam Gombrowiczowskiej „gęby”. Wizerunek obciacha i oszołoma, narzucony nam przez mainstreamowe media, jest po prostu nieprawdą. I chcemy go odkłamać. Dążymy też do o autentycznej aktywizacji i integracji społeczeństwa wokół konserwatywnych wartości. Chcemy, aby ruch społeczny budowany był oddolnie, przez zwykłych ludzi, nie przez celebrytów. OB-CIACH tworzą blogerzy z różnych portali. Zdarza się, że nie znamy się nawet z widzenia. O niektórych osobach nawet nic nie wiem. To ruch bez żadnych struktur, zależności, jedynym wyznacznikiem są wartości prawicowe, a wśród nich dążenie do prawdy oraz patriotyzm.

Nie będziecie się starali ściągać znanych twarzy do ruchu?
Ściągać? W jakim celu? Liczą się zwykli ludzie. Społeczeństwo jest uprzedmiotowione, jego aktywność sprowadzona została do brania udziału w wyborach. Na co dzień nie ma nic do powiedzenia, chłonie jedynie „narrację” przygotowaną przez media głównego nurtu. Zagonieni, zapracowani ludzie nie mają nawet szansy na dotarcie do informacji, przyjmują „przekaz dnia” bez możliwości jego weryfikacji. OB-CIACH-owi zależy na przeniesieniu dyskusji z poziomu gadających głów z telewizji do poziomu przeciętnego Kowalskiego, na stworzeniu siatki miejsc, w których zwykli ludzie będą mogli przedstawiać swoje poglądy. Co mogą w tej chwili?

Mogą się choćby organizować, tak jak państwo to robią. To już dużo.
Nasze społeczeństwo działa zrywami, a my chcielibyśmy, aby jego aktywność była systematyczna i konsekwentna. Zależy nam na tym, żeby ludzie wychodzili poza schematy narzucane przez media. Np. teraz, gdy ze sobą rozmawiamy, oczywistym jest, że ja mam inne poglądy niż pan. Ale pan zapewne nie posądza mnie o to, że jestem osobą mającą mały zasób wiedzy, albo po prostu „oszołomem”. Dopiero w bezpośredniej rozmowie, takiej jak ta, istnieje możliwość prawdziwej wymiany poglądów.

Mimo tej deklarowanej otwartości, w trakcie waszej akcji z 17 września, tej sprzed Pałacu Prezydenckiego, osoby w sowieckich mundurach wykrzykiwały oskarżenia o zamykanie gazet, tłamszenie mediów i obywateli w stronę marszałka Grzegorza Schetyny i premiera Donalda Tuska**.
OB-CIACH to wolność. Są wśród nas osoby bardziej i mniej radykalne w swoich poglądach. Nikt nie będzie zamykał im ust. To, co mówił Marcin podczas happeningu, jest jego poglądem. Przypuszczam, że wiele osób się z nim zgadza, ale są też wśród nas osoby o bardziej stonowanych przekonaniach. Nie jesteśmy partią polityczną, nie obowiązuje nas dyscyplina partyjna. Na pewno jednak chcemy koncentrować się na tworzeniu wartości dodanej.

Czyli szczególnie liczy się ten pierwszy człon nazwy „ob” znaczący obywatelskie zaangażowanie.
Może to zabrzmi górnolotnie, ale liczy się prawda i patriotyzm, pojmowany jako przywiązanie do państwowości, tradycji, historii i wartości chrześcijańskich (chociaż są wśród nas również agnostycy, ale jak widać doceniają oni wkład chrześcijaństwa w rozwój kultury zachodnioeuropejskiej).

Waszą techniką jest szokowanie. Ostentacyjnie czytając gazety prawicowe w Złotych Tarasach chcieliście wywołać konsternację?
Nigdy nie użyłabym słowa „szokować”, celniejszym określeniem jest „dysonans poznawczy”. Wiele osób sądzi, że gazety nienależące do mainstreamu czytają jacyś dziwacy w powyciąganych swetrach. Zależało nam na tym, żeby pokazać, że to są „normalni”, sensowni ludzie.
Mainstreamowe media zakłamują rzeczywistość.
OB-CIACH mówi „dość, wystarczy”, a słowa te skierowane są do mediów głównego nurtu. Polacy powinni sami, bez ich wskazówek zobaczyć, co ich dzieli, a co łączy. Może okazać się, że łączy nas bardzo wiele, że jesteśmy po prostu wprowadzani w błąd i napędzani negatywnymi emocjami.

Gdy jednak patrzę na wyniki sprzedaży tygodników opinii, nie czuję, żeby prawicowe poglądy były aż tak mniejszościowe i dyskryminowane jak pani to przedstawia. Największą sprzedaż w sierpniu zanotowały „Uważam Rze” i „Gość Niedzielny”. „Gazeta Polska” jest również wysoko, bo na szóstym miejscu, nie odstając znacznie od czołówki***.
Świadczy to tylko o tym, że prawicowa część opinii publicznej czyta tygodniki. Większość społeczeństwa korzysta jednak z telewizji, młodzi ludzie z Internetu. Jaki jest przekaz telewizyjny – wiemy – skala manipulacji przeogromna. Internet – to jedyna wolna przestrzeń informacyjna, która nam pozostała.

* Spot Platformy Oni pójdą na wybory. A ty?: http://www.youtube.com/watch?v=0jrhMDAR2EI
** Akcja OB-CIACH-u pod Pałacem Prezydenckim: http://www.youtube.com/watch?v=IsrxuiDyB4g
*** Wyniki sprzedawalności tygodników: http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/rekordowa-sprzedaz-uwazam-rze-ranking-tygodnikow-opinii

Oburzenie to za mało. Komentarz po demonstracji 15.X

2011-10-18T04:00:00.018+02:00

Jan Mencwel

Gościa z NRD wysłano do pracy na Syberii. Wiedział, że jego listy będą czytane przez cenzurę. Powiedział więc swoim przyjaciołom: „Ustalmy kod. Jeśli dostaniecie ode mnie list napisany niebieskim atramentem, to, co napisałem, jest prawdą. Jeśli list będzie napisany czerwonym atramentem, to nieprawda”. Po miesiącu przyjaciele otrzymują pierwszy list. Cały na niebiesko. Czytają w nim, że wszystko jest tam wspaniałe. Sklepy są pełne dobrego jedzenia. W kinach wyświetlane są filmy z Zachodu. Mieszkania są duże i luksusowe. Jedyna rzecz, której nie da się kupić, to czerwony atrament.

Taki dowcip opowiedział filozof Slavoj Żiżek tłumowi okupującemu Wall Street, tłumacząc, że choć to kawał z czasów komunistycznych, świetnie oddaje sytuację, w jakiej znalazły się zachodnie społeczeństwa w czasach globalnego ekonomicznego kryzysu. Wszyscy wiemy, że coś jest ze światem nie tak. Problem polega na tym, że nie mamy języka, w którym moglibyśmy to opisać. A jeszcze trudniej opowiedzieć o świecie, który byłby lepszy od tego, w jakim żyjemy. Bo narazimy się na śmieszność, niezrozumienie, obciach. I w najlepszym przypadku usłyszymy: „no tak, ale przecież tak musi być”. Albo: „i tak nic z tego nie będzie”.

W poszukiwaniu czerwonego atramentu

Żiżek przekonywał okupujących Wall Street, że są na dobrej drodze, żeby wynaleźć czerwony atrament: pierwszy raz od dawna zdarza się sytuacja, w której pod hasłem „coś jest nie tak z kapitalizmem” chce się podpisać ktoś oprócz garstki zdziwaczałych lewaków. Tak dzieje się nie tylko w USA, ale też w wielu miastach Europy i świata, w których na ulice wychodzą już nie setki, ale tysiące ludzi. I chyba tylko najbardziej konserwatywni publicyści mogą nadal publicznie twierdzić, że "nic się nie stało". Ale cała reszta już wie, „że coś się dzieje”.

Podczas gdy na całym świecie młodzi ludzie odczuwający (lub tylko obserwujący) skutki kryzysu ekonomicznego, próbują wynaleźć swój własny atrament, w Warszawie grupie ukrywającej się pod hasłem Porozumienie 15 Października udało się stworzyć najwyżej niewielkich rozmiarów kleksa. I to z atramentu nieokreślonego koloru. 15 października na „marsz Oburzonych” w Warszawie przyszło zaledwie kilkaset osób. Na słowo „zaledwie” niejeden uczestnik marszu obruszyłby się pewnie i próbował przekonywać, że „jak na tego typu manifestacje to nie było tak mało”. Ale nie oszukujmy się: nie ma co porównywać akcji przez kilka dni promowanej przez główne media z niszowymi manifestacjami Pracowniczej Demokracji. Nawet jeśli „Oburzonych” było pięciuset, to jest to tyle co nic w porównaniu z tysiącami na ulicach Brukseli, Rzymu czy Paryża.

Nie jestem może najgorętszym zwolennikiem protestujących na Wall Street i mam sporo wątpliwości co do tego, czy na pewno wiedzą, co chcą osiągnąć. Ale już osiągnęli jedną, bardzo ważną rzecz: dzięki nim miliony ludzi na całym świecie zastanawiają się, czy na pewno słabości kapitalizmu, o których mówią, nie dotyczą także ich. I czy na pewno jest tak, że "i tak nic się nie da zmienić".

Oburzeni kontra racjonalni

Polski ruch "Oburzonych" mógł osiągnąć to samo, ale zrobił jeden ważny błąd - użył nie tego "atramentu". Język, którym przemówili organizatorzy marszu, wydał się bardzo wielu osobom nieautentyczny, awanturniczy i nie występujący w ich imieniu. Sam miałem podobne odczucia. Wątpliwości budziła już sama nazwa marszu. Nawiązuje ona do hiszpańskich Indignados, od kilku miesięcy protestujących na Puerta del Sol w Madrycie. Tłumacząc ją na „oburzeni”, organizatorzy zdali się chyba na wszechwiedzącego Google Translatora, który faktycznie podpowiada właśnie takie słowo. Ale wystarczy chwilę pomyśleć, żeby dostrzec, że w hiszpańskim słowie jest człon odnoszący choćby do angielskiego dignity – godność. Hiszpanie nie są więc wcale oburzeni. Oni są pozbawieni godności, a więc raczej „upokorzeni” albo „wykluczeni”. Problem w tym, że w Madrycie naprawdę protestują wykluczeni – młodzi ludzie, często z wyższym wykształceniem, pozbawieni szans na znalezienie pracy i na lepszą przyszłość (40% młodych ludzi w Hiszpanii to bezrobotni). W Polsce ten problem nie dotyka tak bardzo młodych ludzi. Ale nie znaczy to, że nie można było wspomnieć o sprawach, które ich (nas?) dotykają i poruszają. Wbrew pozorom nie jest ich wcale tak mało.

"Oburzajcie się!"? Nie umiem. Oburzony bywa biskup. Jest - permanentnie - polityk gatunku Błaszczaka. Albo ciotka z pretensjami. "Oburzenie" to słowo z leksykonu mieszczańskiego paternalizmu - słusznie napisał w komentarzu publicysta Newsweeka Piotr Bratkowski. Hiszpanie zwrócili uwagę na to, że system pozbawia ich możliwości godnego życia, choćby z tego powodu, że aby mieć własne miejsce do mieszkania, trzeba związać się na całe życie z bankiem, który da im kredyt. Amerykanie wymyślili nazwę „Ruch 99%” - przypomnieli tym samym wszystkim współobywatelom, że za kryzys płacą prawie wszyscy – z wyjątkiem 1% najbogatszych, którzy jako jedyni w kryzysie nie zbiednieli. Ta rażąca dysproporcja przemawia do coraz większej liczby ludzi przyłączających się do protestów. I zawiera w sobie konkretny postulat: podnieść podatki dla najbogatszych, którzy w dobie kryzysu sami już kilka razy o to prosili.

Nie będzie niczego?

Polscy organizatorzy, zamiast spojrzeć na siebie i na to, co ich samych dotyka, nazwę po prostu przetłumaczyli (i to błędnie),a w dodatku napisali manifest oraz sformułowali 21 postulatów, w których nawiązują do … historycznych postulatów pierwszej „Solidarności”. Gdy czytałem obydwa te teksty na stronie www.15pazdziernika.pl, zastanawiałem się, dlaczego do wyjścia na ulice ma mnie przekonać historia, którą większość moich rówieśników zna najwyżej z opowieści rodziców, a nie, powiedzmy, sprawa polityki mieszkaniowej albo umów śmieciowych? Jeszcze gorzej było z listą postulatów. Pomieszanie spraw ekonomicznych ze światopoglądowymi, język przypominający czasem Krzysztofa Kononowicza i jego hasło "nie będzie niczego"... Darmowe wszystko dla wszystkich, precz z podłymi kapitalistami, rozwiązać giełdę, nic nie prywatyzować, i broń boże nie ratować tych wstrętnych banków.

Żałuję, że organizatorzy marszu zmarnowali szansę, jaką było otwarcie również w Polsce debaty na temat tego, czy w epoce globalnego kryzysu nie warto pewnych spraw, które wydają nam się oczywiste, przemyśleć na nowo. Każdy, kto boi się, że mówiąc publicznie o tych sprawach, spotka się jedynie z reakcją typu „nic z tego nie będzie”, wie, co znaczy brak czerwonego atramentu. A tematów, co do których wielu moich rówieśników czuje, że „coś tu jest nie tak”, a jednocześnie myśli, że „i tak nic nie da się zmienić”, jest wcale nie tak mało. I nie trzeba przy tym krzyczyeć "precz z kapitalizmem", bo naprawdę lepiej skupić się na tym, co można naprawić, a nie na tym, co zniszczyć. Kilka przykładów takich spraw mogę podać „z marszu” (bynajmniej nie tego sobotniego):
- polityka mieszkaniowa, a raczej jej brak, który stawia młodych ludzi w sytuacji bez wyjścia: albo kredyt, albo nic. Tymczasem można to rozwiązać inaczej, choćby tworząc tanie mieszkania na wynajem, budowane na zasadzie partnerstwa publiczno-prywatnego.
- wszechmoc i bezkarność wielkich korporacji, z których usług zmuszeni jesteśmy korzystać, takich jak na przykład sieci komórkowe, co do których każdy wie, że „z nimi nie wygrasz”. A przecież jeszcze kilka lat temu „nie do pomyślenia” było, żeby ceny połączeń w roamingu obniżyć do dzisiejszego poziomu. Ale zadziałała Komisja Europejska (na którą przecież można wpływać) i proszę - „nie da rady”?
- zagospodarowanie przestrzeni, czyli problem wszechobecnych reklam. Nie znam chyba osoby, która by się na to autentycznie nie oburzała, znam nawet takich, którzy są gotowi reklamy w akcie desperacji zamalowywać. Ale kto by pomyślał o tym, że państwo może coś tu zdziałać i że można w tej sprawie na nie naciskać?
- sytuacja na rynku pracy, a więc wspomniane „umowy śmieciowe”. Umowa o pracę wielu moim rówieśnikom wydaje się niedostępnym luksusem, a powinna być w wielu przypadkach obowiązkiem pracodawcy. Ale co z tego, skoro wielu z nas nie wie nawet, w jakiej sytuacji powinno się takiej umowy zażądać?
- nierówność szans małych, osiedlowych sklepów w konkurencji z hipermarketami i sklepami sieciowymi, która zmusza małe sklepiki do podnoszenia cen, a nas, konsumentów, zmusza do kupowania w nielubianych Carrefourach i Biedronkach, bo są po prostu najtańsze.
- praktycznie brak możliwości ogłoszenia "upadłości konsumenckiej" przez ludzi, którzy nie są w stanie wyjść z długów.taka upadłość jest czasami jedyną formą ratowania się w sytuacji naprawdę beznadziejnej, mogą ją ogłosić firmy, czemu więc nie osoby fizyczne?

To są takie sprawy, w których już dawno uznaliśmy kapitulację wszelkich starań za oczywistą oczywistość. Ja osobiście bez wahania poprę takich „oburzonych”, którzy nie będą tylko oburzeni, ale też zaangażowani - w poprawę lub zmianę sytuacji z pozoru beznadziejnych, bo na to jest teraz, wbrew pozorom, dobry moment. I nie będą koniecznie chcieli wychodzić na ulicę, chociaż i przed takimi metodami nie ma co uciekać, ale można też przecież wpływać na rządzących innymi drogami (np. poprzez organizacje pozarządowe). Jestem pewien, że ludzi mających podobne problemy z tym, jak urządzony jest dziś nasz świat, jest więcej niż te 500 osób w sobotę na Krakowskim; założę się też, że w wielu sprawach zgodzilibyśmy się na podobne rozwiązania. Trzeba się tylko zastanowić, jak o tych sprawach mówić, żeby ci wszyscy, którzy widzą problem, uznali, że mogą coś w tej sprawie zrobić. A potem można się porywać z motyką na słońce, bo już nie raz okazało się, że jest ono w jej zasięgu.

IV FotoArtFestival w Bielsku-Białej

2011-10-18T01:37:00.026+02:00

Tomek Kaczor

Do końca października światową stolicą fotografii będzie Bielsko-Biała. W miniony weekend rozpoczął się tam czwarty FotoArtFestival, podczas którego do miasta zjechało się osobiście aż dwudziestu fotografów z Polski i świata by otworzyć swoje wystawy i spotkać się z publicznością.

Zaproszeni artyści to prawdziwe gwiazdy współczesnej fotografii: jedni są dopiero na początku swojej kariery, lecz już zostali uznani i doceniani, drudzy to prawdziwe legendy, których nazwiska zapisane już są w historii fotografii światowej. Dla wszystkich nich jednak FotoArtFestival był pierwszą okazją do zaprezentowania swoich prac w Polsce. Tym większa zasługa dla organizatorów, że prawie każdy artysta pojawił się w Bielsku-Białej osobiście, co nie jest regułą przy innych tego rodzaju polskich festiwalach. Podczas dwudniowego Maratonu Autorskiego opowiadali oni o swojej twórczości i odpowiadali na pytania publiczności. Choć takiego najazdu artystów nie powstydziłoby się największe światowe centrum sztuki współczesnej, to atmosfera panująca podczas tych spotkań była kameralna, przyjazna i pozbawiona zadęcia.

Bielski festiwal nigdy nie ma przewodniego tematu. Prezentowane zdjęcia są tak różnorodne jak narodowości ich autorów. Dzięki temu interesujący dla siebie materiał znajdzie tam zarówno zwolennik zaangażowanego fotoreportażu, miłośnik klasycznego pejzażu czy portretu, jak również fan nowoczesnej, kreacyjnej fotografii, modyfikowanej cyfrowo.

Jan Dago, "Po amputacji"

Ezra Shaw, "Czarnobyl"

Ci pierwsi, zdecydowanie powinni się zainteresować zbiorową wystawą fotografów amerykańskiej Fundacji „Alexi”. Fundacja ta, założona przez Jamesa Dooleya, promuje fotoreportaż jako narzędzie do walki ze społeczną niesprawiedliwością, a także uczy szacunku i tolerancji dla różnic kulturowych. Podobne ambicje ma też Maciej Pisuk, prezentujący w Bielsku-Białej swoją wystawę „Projekt Brzeska”, opowiadającą o jego sąsiadach i przyjaciołach, którymi są mieszkańcy warszawskiej Pragi, a do których przylgnęła niepochlebna opinia społecznie wykluczonych. Wystawa Pisuka to lektura obowiązkowa szczególnie dla mieszkańców Warszawy. Szczęśliwie nie muszą w tym celu jechać 350 km, gdyż identyczna wystawa wisi także w stołecznym Centrum Sztuki Współczesnej.

Jako przeciwwaga dla trudnych tematów doskonale sprawdzi się natomiast dowcipna seria zdjęć Johna Bentona-Harrisa. W klasycznym, reporterskim stylu „decydujących momentów” dokumentuje on brytyjskie społeczeństwo, bezlitośnie wyśmiewając ich arystokratyczne pretensje.

John Benton-Harris, "Dżentelmen doskonały od stóp do głów"

John Benton-Harris, "Wskazanie drogi"

Zwolennicy fotografii kontemplacyjnej powinni z kolei obejrzeć prace Alexandra Gronskiego i Bogdana Konopki. Ten drugi to klasyk czarno-białej fotografii wielkoformatowej. Choć pracuje on aparatem wielkoformatowym, swoje zdjęcia prezentuje w formie kameralnych, stykowych odbitek o formacie 4x5 cala, dzięki czemu mają one w sobie coś z ikony – najlepiej ogląda się je z bliska i w skupieniu. W Bielsku Konopka przedstawia swoją wystawę monograficzną.

Gronsky natomiast portretuje przedmieścia Moskwy i prezentuje je w dużych formatach i w kolorze. Pozornie obiektywne pejzaże okazują się jednak lekturą fascynującą i wciągającą. I choć na pierwszy rzut oka różnią się one od prac Konopki, to tak samo jak jego szare miniatury, są doskonałym obiektem do medytacji.

Podobny efekt wywołują również prace Camille Seaman, która fotografuje góry lodowe. Choć z początku jej zdjęcia mogą wydawać się zwykłą fotografią przyrodniczą, jakiej pełno w magazynach typu National Geographic, po chwili oczarowują swoim majestatem, ascetycznym pięknem oraz szlachetną kolorystyką.

Dina Goldstein, autorka kreacyjnego cyklu „Upadła księżniczka” tak mówi o swoich pracach: „Disneyowskie wersje bajek prawie zawsze mają smutny początek. (…) Z kolei zakończenie jest oczywiście szczęśliwe, co nie trudno przewidzieć. Zaczęłam wyobrażać sobie perfekcyjne księżniczki Disneya, w konfrontacji z realiami życia, z którymi spotykały się kobiety wokół mnie – choroby, uzależnienia, zaburzone poczucie własnej wartości”. W efekcie powstał groteskowy cykl, w którym autorka wykorzystuje dobrze znane, bajkowe motywy do zilustrowania problemów współczesnych kobiet.

Dina Goldstein, "Rapunzel"

Wystawy rozmieszczone są w siedmiu punktach, dzięki czemu zwiedzanie wymusza również spacer po mieście, które zdecydowanie zasługuje na uznanie, głównie dzięki pięknym, XIX-wiecznym kamienicom.

FotoArtFestival to zresztą nie tylko wystawy i spotkania autorskie. Przed końcem października w ramach festiwalu odbędzie się także cykl warsztatów fotograficznych oraz pokaz fotocastów. Nie odwiedzić w październiku Bielska-Białej to duży błąd.

Opis pozostałych wystaw oraz szczegółowy plan festiwalu pod adresem: http://www.fotoartfestival.com/

Dlaczego nie zawsze opłaca się głosować? O demokracji w kapitalizmie

2011-10-17T05:06:00.020+02:00

Paweł Cywiński

Postanowiłem odłożyć ideologie i potraktować wybory demokratyczne niczym równanie ekonomiczne – co muszę zrobić, aby uzyskać to, co chcę. Czynię tak, ponieważ wybory coraz bardziej przypominają mi targowisko. Pewnie nawet bardziej pasuje tu zwrot – nowoczesny supermarket. Pełen supermarketowych iluzji i konsumpcyjnych mechanizmów wabiących. Idąc do urny, czuję się, jakbym szedł do sklepu. Coś za coś. Głos za coś.

Nie ukrywam, że obecna współpraca nowoczesnych narzędzi wolnorynkowych i demokracji jest dla mnie sytuacją niekomfortową. Nie umiem przejść koło praktyk demokratycznych, bez zwrócenia uwagi na dynamikę i logikę działań kapitalistycznych. Jednakże wszystko wskazuje, że muszę się do tego przyzwyczaić, nauczyć się obsługi tego tandemu, zastanowić się nad najlepszą taktyką.

Włączmy telewizor. Piękny, szczęśliwy i uczesany partyjny lider opowiada mi o czekającej mnie świetlanej przyszłości. Zaraz po nim piękny, szczęśliwy i uczesany aktor opowiada mi o radości malowania mojego pokoju nową szybkoschnącą farbą. Mimo, że wizualnie partyjny lider i piękny aktor niczym się nie różnią, to tak naprawdę partyjnemu liderowi bliżej jest do szybkoschnącej farby. Do zwykłego produktu. Produktu, który trzeba ubrać w przekonywające opakowanie. Tak, abym go bez namysłu kupił.

Jednakże handel ten nie ma nic wspólnego z partnerskimi zasadami wyniesionymi z archetypu targowiska. Posiadam jeden głos – to mój kapitał, którym racjonalnie chcę ugrać moje partykularne interesy. A demokratyczni sprzedawcy, stosując supermarketowe sztuczki, pragną ten mój racjonalizm zwalczyć. Oni boją się świadomych wyborców. Zatem by przechwycić mój głos, zostały wystawione potężne oręża – profesjonalne analizy rynku wyborczego (od psychologicznych po meteorologiczne), chwytliwe hasła reklamowe, sztaby specjalistów, dyżurni dziennikarze, semantyczni manipulatorzy i ich nęcące dźwięki, obrazy oraz emocje. Do tego dochodzą kręgi stałych klientów (bywa, że o mentalności wyznawców), wypromowane marki (w postaci nazwisk), dobrze skrojone narracje (kibicujmy partii niczym drużynie piłkarskiej, a losy kampanii śledźmy jak telenowelę), wielkie kampanijne budżety (choćby skandaliczne sto milionów złotych pochodzenia podatkowego wydane w 2011 roku). Jak nie patrzeć, równości bark.

Ja chcę mieć reprezentanta swoich poglądów, oni monopol na rynku, władzę i płynące z niej korzyści. Pytanie, gdzie nasze oczekiwania się spotkają? I za ile?

Specjaliści już wycenili mój głos na niecałe sześć złotych. Mało skromnie powiem, że dość tanio.

Światowy trend jest jednoznaczny. W ostatnich latach o wiele większe sumy zainwestowano w reklamę, niż w jakość produktów. A koszty marketingu zawsze są zawarte w cenie końcowej. Propaganda wspiera marketing, marketing propagandę. Ot, dwie twarze synonimu. Nie inaczej jest w polityce.

A co zrobić, gdy się nie ma na kogo zagłosować?

Gdy w supermarkecie nie znajduje mojego wymarzonego produktu, to zwyczajnie z niego wychodzę. Logika podpowiadałaby mi, że w podobny sposób powinienem postąpić w punkcie wyborczym. Ups, wpadłem. Już słyszę podnoszący się szum protestu. Słyszę mantrę, niczym reklamę: „w demokracji trzeba głosować”, „nie masz prawa narzekać”, „bierność społeczeństwa”, „wybierz najmniejsze zło”, „obywatelski obowiązek”, „działasz antysystemowo”. Powtarzanych argumentów znajdzie się wiele. Tyrania demokratów pozbawia mnie wyboru – łatwo zostać zaszczutym. A najgłośniejsi są oczywiście stali klienci i obywatele partii, choć oni akurat nie mają większego problemu z wyborem.

Podążając za demokratyczno-kapitalistyczną analogią – ciekawe czy ci sami obywatele i demokraci byliby w stanie zapewnić mnie, że żyjąc w kapitalistycznej rzeczywistości trzeba być nieograniczonym konsumpcjonistą? W końcu, jeżeli nie konsumuję, to w oczywisty sposób staje się jednostką antysystemową. Consumo ergo sum!

Zatem czego możemy nauczyć się, obserwując demokrację kapitalistyczną? Możemy nauczyć się, że jeżeli żadna partia i żaden kandydat cię nie przekonuje, to racjonalniejszą strategią może być powstrzymanie się od oddania głosu lub wrzucenie głosu nieważnego, niż zagłosowanie na mniejsze zło.

Jest to strategia długoterminowa, działająca w stabilnych demokracjach, wykorzystująca cały nowoczesny partyjny aparat pomiarów przedwyborczych. W myśl kapitalistycznej zasady – popyt czyni podaż – twój nieoddany głos przyczynia się do powstania pewnej formy popytu na nowość. Im więcej ludzi, podobnie do ciebie myślących, nie zmarnuje swojego głosu, oddając go na jedną z niesatysfakcjonujących ich partii, tym więcej będzie głosów niezdecydowanych. Ale potencjalnie możliwych do pozyskania przez demokratycznych sprzedawców. Tak rośnie popyt na nowość. A im będzie on większy, tym szybciej znajdzie się ktoś gotowy reprezentować twój interes. W zamian za twój głos. Wygrałeś.

Wspomoże Ciebie w tym niska frekwencja. Stali klienci oczywiście oburzą się na te słowa. I słusznie – mają inne priorytety. Tylko, gdy następnym razem zaczną szeptać swoją mantrę, niech przypomną sobie, o kogo była walka w ostatnich wyborach. O niezdecydowanych. Biznes is biznes.

Lekcja historii w kinie, czyli Bitwa Warszawska 1920 i Róża - podwójna recenzja

2011-10-10T10:33:00.009+02:00

Tomek Kaczor

Różę Wojtka Smarzowskiego i Bitwę Warszawską 1920 Jerzego Hoffmana można i trzeba porównywać, choć dla reżysera seniora będzie to porównanie bolesne. Oba filmy to fikcyjne fabuły osnute wokół wydarzeń historycznych. Co więcej, wydarzeń wcale nie tak bardzo odległych od siebie w czasie, bo historię Tadeusza i Róży od historii Janka i Oli dzieli zaledwie 25 lat. Jednak to na Bitwę Warszawską drzwiami i oknami walić będą szkolne wycieczki gimnazjalistów i licealistów, natomiast Różę w godzinach lekcyjnych najprawdopodobniej obejrzą tylko ci uczniowie, którzy w tym celu wybiorą się na wagary.

Film Hoffmana, tak jak film Smarzowskiego, jest historią o miłości. Na tym jednak podobieństwa się kończą, bo sposób, w jakie obie te historie zostały opowiedziane, jest diametralnie różny.

W Bitwie… głównymi bohaterami (o ile takie sformułowanie w ogóle przystaje do tego filmu) są Janek i Ola. On, poeta i kawalerzysta, prosto ze ślubnego kobierca zaciągnięty na front. Ona, aktorka rewiowa w przedwojennym warszawskim kabarecie, a potem heroiczna obrończyni stolicy przed bolszewickim najazdem. Zawahałem się nazwać ich głównymi bohaterami, gdyż – jak celnie napisał w swojej recenzji Tadeusz Sobolewski – „oboje są nieruchomymi figurami, wiązką typowych cech, statystami wydarzeń, nie zaś ich motorem”. W dodatku Borys Szyc mniej więcej w połowie filmu traci głos (nie dosłownie, po prostu wtapia się w tłum i nagle przestajemy śledzić jego los), a kamera pokazuje go dopiero w ostatniej scenie, jak leży ranny na sali szpitalnej. Natasza Urbańska, choć dużo tańczy i śpiewa, jest niestety zupełnie bez wyrazu od samego początku do samego końca.

Bohaterów Hoffmana wojna rozdzieliła, a pokój po zwycięskiej bitwie ponownie, cudem (sic!) połączył. Bohaterów Smarzowskiego natomiast połączyła wojna, a rozdzieliły „działania pokojowe” (próby stabilizacji), czyli zasiedlanie Ziem Odzyskanych. Ich historia dzieje się na powojennych Mazurach. On, były AK-owiec, wędrując przez lasy, trafia do gospodarstwa Róży – żony zabitego oficera Wehrmachtu, którego śmierci był świadkiem. Przyszedł, by spełnić ostatnią wolę konającego i oddać wdowie zdjęcie męża oraz jego obrączkę. Ona, autochtonka z Mazur, boleśnie doświadczona przez sowieckich żołnierzy, przez co wyklęta i nazywana przez sąsiadów „ruską dziwką”. Przekonująco opowiedzieć o miłości, rodzącej się między ludźmi z tak odległych światów, to zadanie godne najwyższego talentu. Smarzowski wychodzi z tej próby obronną ręką.

W filmie Hoffmana gra cała plejada polskich gwiazd. Jest Szyc, Olbrychski, Ferency, Linda, Szapołowska, Żebrowski, Globisz… Problem w tym, że wielu z nich pojawia się na ekranie w skrajnie epizodycznych rolach. Marian Dziędziel, obecny zarówno w Bitwie… jak i w Róży, u Hoffmana wciela się w rolę generała Tadeusza Rozwadowskiego mniej więcej na dziesięć sekund, by wypowiedzieć zdanie: „Panie Naczelniku, obawiam się, że to ryzykowny plan”. Efekt jest taki, że zaskoczeni dobrze rozpoznawalną twarzą w zupełnie niespodziewanym momencie, zamiast wciągać się w fabułę, odrywamy się, jak gdybyśmy zobaczyli znajomą osobę. Wprawdzie w Róży reżyser także nie przydzielił Dziędzielowi zbyt długich kwestii, ma on jednak znacznie więcej okazji, by wykazać się swoim aktorstwem, co ten potrafi przekonująco zrobić również bez słów. Bohaterowie Smarzowskiego to postaci z krwi i kości, a Marcin Dorociński i Agata Kulesza sprawiają, że widz szybko utożsamia się z granymi przez nich postaciami. By oddać sprawiedliwość filmowi Hoffmana, na pochwałę zasługuje Adam Ferency, grający odrażającego czekistę Bykowskiego, który jednak dość szybko ginie, grzebiąc ostatecznie wszelkie nadzieje na wciągającą fabułę (fakt, że żałujemy śmierci postaci jednoznacznie negatywnej, raczej nie przemawia na korzyść filmu…).

Argumentem przeciwko organizowaniu wycieczek szkolnych na film Smarzowskiego będzie z pewnością to, iż obfituje on w dużą ilość brutalnych scen. Nie da się ukryć, że Róża kole okrucieństwem i naturalizmem, bywa przerażająca. Ale brutalnych i krwawych scen nie brakuje także w Bitwie Warszawskiej, by przywołać choćby odcinanie ręki brzeszczotem w polowym lazarecie, czy bliski plan z obgryzanym przez szczury ciałem martwego żołnierza w okopie. Tyle tylko, że Hoffman wszystko to pokazuje w efekciarskim 3D, nie stroniąc od nieznośnie patetycznego zwolnionego tempa (śmierć księdza Skorupki). Brutalność obłaskawiona takimi estetycznymi środkami jest jeszcze bardziej niebezpieczna, bo oszukana, umalowana, oswojona. Nie jest natomiast Róża filmem brutalniejszym od Czarnego Czwartku Krauzego, na który waliły tłumy gimnazjalistów i licealistów.

I wreszcie fabuła. Dopóki Hoffman jako scenarzysta wspierał się powieściami Sienkiewicza czy Kraszewskiego, jego filmy były jako tako wciągające. Gdy jednak za scenariusz odpowiedzialny jest sam od początku do końca – niestety widzowi grozi śmierć z nudów. Tymczasem scenarzysta Smarzowskiego, Michał Szczerbic, zbudował historię, która wciąga już od pierwszych minut i trzyma w nieprzerwanym napięciu do samych napisów końcowych. Szczerbic potrafi też doskonale wyczuć moment, w którym należy na chwilę przestać atakować wszechobecnym złem i naturalistyczną brutalnością, by nie znieczulić na nie widza.

Nie będę zdradzał już więcej szczegółów Róży. Choć oglądanie tego filmu nie należy do przyjemnych, porusza jednak dogłębnie, skłania do refleksji i na długo pozostaje w głowie. Czyż nie takie właśnie powinny być lekcje historii?

***
Polska premiera Róży zaplanowana jest na 27 stycznia 2012 roku. Do tej pory oglądać ją można na różnych festiwalach, między innymi na trwającym właśnie 27. Międzynarodowym Warszawskim Festiwalu Filmowym.

„Chamofobia” po katolicku

2011-10-10T05:00:00.005+02:00

Kościół w Praszczce koło Wielunia

Ignacy Dudkiewicz

Ile razy byliście na Mszy na wsi? Widzieliście tam rzeczy, które „nie mieściły się w głowie”, zabobonne, wypaczające wiarę? Jak często krytykowaliście rozpowszechnienie kultu maryjnego? Czy odnajdujecie się w estetyce kiczu, złota i pstrokatości? Co myślicie o bazylice w Licheniu? Pytania można mnożyć. Wszystkie one sprowadzają się do jednego: jak często myślicie tymi schematami o katolicyzmie ludowym w Polsce?

A ile razy w takiej chwili przypominaliście sobie słowa „Modlitwy o wschodzie słońca”: „chroń mnie, Panie, od pogardy”?

Oczekując odpowiedzi od Was, powinienem sam stanąć w prawdzie. Schematami podobnymi do powyższych myślałem wielokrotnie. Dopiero niedawno w tym kontekście odczytałem piękny tekst Kaczmarskiego.

Gdy Janek Mencwel pisał kilka miesięcy temu o zjawisku roboczo nazwanym „chamofobią”, wątku tego nie podjął. A jest to, w pewnej przynajmniej części, szczególny odcień tego samego problemu. Nie potrafię ukuć równie zgrabnego, co „chamofobia”, określenia w tym wypadku. Myślę jednak, że zjawisko pogardy dla katolicyzmu ludowego, jego szczególnych zwyczajów „wśród moich znajomych, warszawskich inteligentów i ludzi z dobrych domów”, ma się równie dobrze, co nawyk żartowania z „wieśniaków”.

Co ciekawe jest to coś, co łączy zadeklarowanych antyklerykałów, grzmiących o „ciemniej masie, wierzącej w bzdurne zabobony, bo tak im każe ciemny kler” przynajmniej z częścią środowisk katolickich inteligentów, potrafiących tylko na taki zarzut pokiwać głową i przyznać, że „jeszcze długa droga przed nami, ale przecież można przeżywać wiarę świadomie”. Gdzieś za tym kryje się przekonanie, że osoba nieznająca teologii apofatycznej, która na wieść o cudzie upadnie na kolana, miast zrobić sceptyczną minę i bojąca się, że jej syn zostanie opętany przez Szatana, podlega albo manipulacji, albo ciemnocie.

Zaś my - „poszukujący, oświeceni, krytyczni” - a co najważniejsze: „wolni od zabobonów”, jeżeli w ogóle chcemy mieć z nią coś wspólnego, to tylko po to, by ewangelizować, naprostowywać i prowadzić za rękę. By, tak jak my (i przy okazji najlepiej to, co my), „zaczęła myśleć”. Nie wiadomo, czy owa osoba tego potrzebuje i chce. A jeśli nawet tak, to czy równie mocno my nie potrzebujemy jej.

Może czas najwyższy dać się „ocalić od pogardy”. Skoro jesteśmy „poszukujący”, zacznijmy szukać na wsi tego, co wartościowe, autentyczne, bliskie, głębokie. W „Śmierci w starych dekoracjach” Tadeusza Różewicza czytamy: „Mnie się zdaje, że Pan Jezus po prostu uciekł z wielkiego miasta. (…) Uciekł z Rzymu, Londynu, Moskwy, Pekinu i stu innych metropolii. Może się ukrył gdzieś na wsi. W Afryce albo koło Wielunia”. Zacznijmy od Wielunia.

Fot.: Robert Niedźwiedzki (licencja GFDL)

Nowa książka Andrzeja Friszke

2011-10-06T08:50:00.002+02:00

Październik w Teatrze Dramatycznym

2011-10-04T11:41:00.002+02:00

Po wakacjach Teatr Dramatyczny powraca z promocją:

Alicja 7 i 8 października godz. 19:00
Klub Polski 14, 15 i 16 października godz. 19:00
Persona. Ciało Simone 22 i 23 października godz. 20:00
Don Kiszot 23 i 25 października godz. 19:30

Hasło: DRAMATYCZNY WRACA DO GRY
Koszt biletu: 18zł
Ilość biletów jest ograniczona.
Prosimy o rezerwowanie miejsc pod nr telefonu (22) 656 68 44.

Pięć tez o Nergalu

2011-10-03T03:00:00.221+02:00

Misza Tomaszewski

Wydaje się, że o domniemanym wyznawcy szatana, Adamie „Nergalu” Darskim, i jego kontrowersyjnym angażu do nowego programu Telewizji Polskiej napisano już tak wiele, że temat został do cna wyczerpany. Zwyczajowy, tłumny udział w medialnym przedsięwzięciu wzięli katoliccy duchowni i publicyści, którzy – tradycyjnie już – wsparli niemal wszystkie spośród zwaśnionych stanowisk. Na szczególną uwagę zasługuje niecodzienna polemika pomiędzy księdzem Adamem Bonieckim a Przewodniczącym Rady KEP ds. Kultury i Ochrony Dziedzictwa Kulturowego, biskupem Wiesławem Meringiem. Wygląda więc na to, że powiedziano już wszystko, co powiedzieć się dało. Czy rzeczywiście?

Nie znalazłszy, być może przez niedopatrzenie, w natłoku komentarzy takiego, który w moim przekonaniu wyczerpywałby temat, pozwalam sobie na sformułowanie pięciu uwag.

1. W swojej artystycznej kreacji Nergal nie kieruje się logiką antychrześcijańską, lecz logiką massmediów, którą skądinąd można by określić mianem „antychrześcijańskiej”, lecz w zupełnie innym znaczeniu tego słowa. Polega ona na ubóstwieniu tego, co dobrze się sprzedaje, z pominięciem wszelkich ewentualnych aksjologicznych niedostatków. Przekaz medialny – szczęśliwie w pewnych wciąż jeszcze granicach – może być kłamliwy, nieestetyczny bądź po prostu głupi, ważne jest bowiem tylko to, czy można na nim zarobić. W takich i tylko takich kategoriach warto interpretować słynny incydent z niszczeniem Biblii. Kto doszukuje się w nim działania „innych szatanów”, odwraca uwagę od rzeczywistego problemu. Deklaracja Nergala, w myśl której „chrześcijaństwo to nic innego, jak zardzewiała i archaiczna budowla, która lada moment zwyczajnie się zawali, a trwa wciąż tylko dlatego, że istnieją naiwni, którzy, niczym owce, ślepo podążają za głosem swoich pasterzy”, sytuuje go nie w szeregu satanistów, lecz w szeregu naiwnych antyklerykałów.

2. Niebezpieczne są zatem nie tyle przekonania Adama Darskiego, ile fakt istnienia społecznego przyzwolenia na medialne wybryki w rodzaju wspomnianego już niszczenia Biblii. Bynajmniej nie dlatego, że – jak słyszymy – to nas (chrześcijan) obrażono, że to my jesteśmy prześladowani przez nielicznego, lecz dysponującego medialnym aparatem wroga. Niektórzy katoliccy publicyści wskazują na fundamentalną niesprawiedliwość, przejawiającą się w tym, że we współczesnej Polsce nie do pomyślenia jest sytuacja, w której ktoś dla efektu scenicznego wyszydziłby Gwiazdę Dawida; dlaczego więc wolno profanować krzyż i Biblię? Nie próbując bronić takiego stanu rzeczy, wskażę tylko na odmienny status kulturowy polskiego judaizmu i katolicyzmu, dający się sprowadzić do różnicy pomiędzy „silnym” i „słabym”. Zechciejmy tę różnicę dojrzeć i my: obrona słabszych jest naszym moralnym obowiązkiem, obrona zaś siebie samych – ledwie prawem, i to prawem, od egzekwowania którego warto czasem odstąpić. Motywem naszej moralnej niezgody na, pożal się Boże, „prowokacje artystyczne” nie powinna być chęć cieszenia się takimi samymi przywilejami, jakimi cieszą się „inni”. Przeciwnie, stawiajmy raczej opór w imieniu tych „słabszych” od nas, którzy w przyszłości mogą paść ofiarą bardziej jeszcze agresywnej przemocy symbolicznej (i nie tylko).

3. Istota problemu nie polega więc na medialnej walce z Kościołem i promowaniu zła (kto dzisiaj na serio wierzy w zło?), lecz na „korporacyjnym” zagubieniu horyzontu wartości innych niż „wolność” („dowolność”) czy „przyjemność”. Nie wyrażam tu bynajmniej marzenia o prawnym czy moralnym usankcjonowaniu jednej Prawdy, jednego Dobra i jednego Piękna (uchowaj Boże), lecz skromną tęsknotę za pluralistycznym wartościowaniem świata. Instrumentalna logika mediów prowadzi natomiast do tego, że w imię wolności słowa (to znaczy: wolności mówienia czegokolwiek) jednych obywateli, wysterylizowanej z odpowiedzialności za głoszone przez nich (choćby bez przekonania) treści, usprawiedliwia się gwałcenie negatywnej wolności innych. Tymczasem podobnie jak każdy człowiek ma prawo do tego, by nie być zabijanym, okradanym czy gwałconym, tak też powinien on móc liczyć na to, że kultywowane przez niego wartości będą chronione przed publicznym wyszydzeniem. To nieprawda, że „wszystko wolno”. Inna jednak rzecz, czy przeciwdziałanie przemocy symbolicznej powinno znajdować swój wyraz we wzmożonej aktywności prokuratury i sądów. Myślę, że jest to droga donikąd.

4. Cóż mamy więc zrobić z Nergalem? Istotny dylemat, który należy rozważyć, streszcza się w pytaniu o naszą motywację. Czy jest ona, by tak rzec, absolutna, czy też raczej pragmatyczna. Czy protestujemy, ponieważ „tak trzeba”, czy też liczymy na to, że nasz protest osłabi społeczne przyzwolenie na dyktowane logiką mediów, płaskie jak stół do cymbergaja, lecz w dłuższej perspektywie niebezpieczne zachowania. Jeśli popieramy tę drugą możliwość, odrzucając zasadę walki w imię prawdy, choćby świat miał stanąć w ogniu nieugaszonym, to zmuszeni jesteśmy do chwili refleksji nad zasadnością dodawania swojego głosu do chóru wołających o wieczne potępienie pewnego death-metalowego wokalisty, o zwolnienie z pracy pewnego Prezesa Zarządu spółki należącej do Skarbu Państwa i o przeniesienie do stanu świeckiego pewnego zasłużonego księdza redaktora. Śmiem bowiem twierdzić, że mało którego potentata medialnego byłoby stać na reklamę o zasięgu porównywalnym do tej, którą za darmo zrobili Nergalowi biskupi Głódź i Mering wespół z prawicowymi publicystami. To nie jest tak, że nie rozumiem intencji stojących za ich protestem, przeciwnie. Mam jednak wrażenie, że podjęte przez nich kroki mają charakter przeciwskuteczny i że na przekór samym sobie nakręcają oni medialną maszynkę do robienia interesów. Więcej: sami dają się w nią „wkręcić”. Nergal nie mógł sobie wymarzyć lepszej laurki na początek swojej przygody z telewizją w coraz bardziej antyklerykalnej Polsce.

5. Kiedy wsłuchać się w dyskusje nad rzeczywistym bądź urojonym satanizmem Nergala – w zasadzie jest to tylko kolejna okazja do wzmocnienia niechęci pomiędzy i tak dość już skłóconymi środowiskami polskich katolików – nie sposób nie zadumać się nad sposobem, w jaki faktycznie objawia nam swoją potęgę Nieprzyjaciel. Prawdziwym złym owocem jego działania są gorszące podziały, które z dnia na dzień umacniają się w naszym Kościele. Nie dajmy się zwieść: Adam Darski – to tylko przynęta. Próbę Nergala zwycięsko przejdzie tylko chrześcijanin, który nie da się skłonić do tego, by po raz kolejny swojego brata uczynić swoim przeciwnikiem.

Kandydacie. Jak żyć?

2011-10-03T02:59:00.001+02:00

Mateusz Luft

Kandydatko, Kandydacie!
Powiedz, kim jesteś! Prowadź merytoryczną kampanię! Nie ignoruj ludzi, którzy chcą się czegoś o Tobie dowiedzieć! Potraktuj nasz kwestionariusz „w sieci” jako kolejne spotkanie z wyborcami „w realu”! Odpowiedz na pytania na www.MamPrawoWiedziec.pl!

Tymi słowami apelujemy do kandydatów już od sześciu tygodni. Naszym (Stowarzyszenia 61) zamierzeniem jest wypytanie kandydatów do Sejmu i Senatu o to, co zamierzają zrobić po nadchodzących wyborach. Postawiliśmy sobie cel ambitny, ale i efekty przechodzą nasze oczekiwania. W internecie można przeczytać już prawie siedemset wypełnionych ankiet z całej Polski.

Tylko czy jest to komukolwiek potrzebne?

Gdzie ta republika klikająca, tłumy wyborców chcących się dowiedzieć, kim jest ich kandydat? Czy my, obywatele, rzeczywiście interesujemy się poglądami osób, które zasiądą w parlamencie? Kto z nas pamięta, na kogo - a nie po prostu na jaką partię - głosował cztery lata temu?

System wyborczy zakłada, że krzyżyk zakreślony obok osoby jest nie tylko poparciem konkretnej partii politycznej, ale równocześnie oddaniem głosu na konkretną osobę. W internecie powstało już wiele inicjatyw, które za cel postawiły sobie przypominanie o tym. Jedną z nich jest „Stop Jedynkom”, która namawia do głosowania, ale z pominięciem pierwszych miejsc*. Wszystkie takie inicjatywy dążą do przełamania powszechnego desinteressement po stronie obywateli.

Sztaby wyborcze skrzętnie wykorzystują bierność elektoratu. Zakładają, że w kampanii kluczem do sukcesu jest uściśnięcie odpowiedniej liczby dłoni, nakręcenie kontrowersyjnego spotu, pojawienie się w telewizji. W tym samozadowoleniu utwierdza ich dodatkowo małe zainteresowanie merytorycznymi wypowiedziami. Obywatele nie korzystają z sieci biur poselskich**. Nie sięgają po dostępne w internecie dane kontaktowe, aby zadać proste pytanie: „Kandydacie. Jak żyć?”.

Od jednego z szefów kampanii partii politycznej z polskiej lewicy dowiedziałem się, że nie powinienem interesować się przekonaniami kandydatów. Wystarczy, że sprawdzę oświadczenia wydawane przez partię. Ale jeśli już jestem taki ciekawski, to mogę wejść na stronę sejmową i przekopać się przez stosy sprawozdań z posiedzeń sejmowych i głosowań. Na koniec rozmowy usłyszałem, że skoro tylko niektórzy spośród kandydatów zostaną posłami, to po co mi wiedza o tym, co sądzą pozostali umieszczeni na listach wyborczych, którzy posłami nie zostaną. (W przypadku niektórych okręgów listy zawierają nawet do 39 nazwisk!) Czy znaczy to, że pozostali kandydaci to zwykłe „słupy” wyborcze?

Jak doniósł nasz informator ze sztabu Platformy Obywatelskiej, na czas kampanii kandydaci są skrzętnie chowani, żeby nie palnąć przypadkiem jakiejś głupoty. Konkurencyjny PiS postanowił swoje listy do połowy zapełnić ludźmi sprawdzonymi, czyli obecnymi radnymi dzielnic, miasta i sejmiku wojewódzkiego. Tymi ludźmi, którzy jeszcze niecały rok temu przekonywali nas, że wszystko zrobią dla Warszawy.

Inna osoba ze sztabu PO powiedziała, że Premier nie wypełni ankiety, która jest zbyt szczegółowa. Wymagałaby zbyt jasnego wypowiedzenia się w różnych sprawach.

Kampania wyborcza jest dla nas, obywateli. Jest po to, żebyśmy mogli dowiedzieć się o tym, jakie poglądy mają osoby, które mamy zatrudnić do rządzenia krajem przez następne cztery lata. Gdy krajobraz polityczny pozbawimy jasnych odpowiedzi, a kandydatów schowamy po sztabach, obserwator wreszcie zauważy, że polityka to nie jest walka o władzę, starcie interesów, koncepcji.

Czy weźmiesz udział w wyborach? Czy zagłosujesz na „jedynkę”, „dwójkę” proponowaną przez partię? Czy oddasz głos na znajomego lub „znajomego znajomego”? Czy skorzystasz z serwisów smart vote, sprawdzisz, co twój kandydat zrobił w przeszłości, jakie ma poglądy, jakie doświadczenie? Wierzysz czy wątpisz w to, że Twój kandydat dostanie się do parlamentu?

Twoja sprawa, ale...

* W wyborach w 2007 roku w Warszawie (1) Donald Tusk dostał 534241 głosów, co stanowiło 86.31% wszystkich głosów oddanych na PO w Warszawie, (2) Małgorzata Kidawa-Błońska otrzymała już tylko 13057 głosów (2.10%), a (3) Andrzej Halicki - 3369 (0.54%). Źródło: www.wybory2007.pkw.gov.pl.(kliknij zakładkę „Wyniki”).

** Jakość pracy biur poselskich zbadało stowarzyszenie Pro Colegio. Strona NaszeBiura.pl pozwala na znalezienie i porównanie biur w pobliżu miejsca zamieszkania. Pro Colegio stworzyło również listę posłów których biura w ich ocenie w ogóle nie odpowiadają na zapytania interesantów. Stefan Niesiołowski (PO), Alicja Olechowska (PO), Tadeusz Ross (PO), Witold Czarnecki (PiS), Szymon Stanisław Giżyński (PiS), Mirosława Masłowska (PiS), Waldemar Wiązowski (PiS), Ryszard Zbrzyzny (SLD) i Cezary Atamańczuk (niezrzeszony).

Grafika pochodzi z portalu www.MamPrawoWiedziec.pl

Nowa twarz Slowdown Records

2011-09-26T16:00:00.008+02:00

Tomek Kaczor

Kiedy kilka lat temu Maciek Trifonidis Bielawski założył swoje Slowdown Records, pierwszą płytą, jaką wydał, był album zespołu Kerd Swobodna wymiana. Jednak dziewięć kolejnych płyt firmowanych logiem Slowdown to już same projekty Trifonidisa, m.in. Tricphonix, Trifonidis Orchestra, Trifonidis Free Orchestra, Tricphonix Street Band... I choć bez wątpienia są one zróżnicowane formalnie, to jednak osoba i wrażliwość Maćka silnie wiązała wszystkie te wydawnictwa, nadając im pewien wspólny mianownik. Co uważniejszy słuchacz mógł nawet wychwycić te same motywy muzyczne, pojawiające się na różnych płytach.

Kilka miesięcy temu Slowdown Records przeszło wyraźny lifting: powstała przyzwoita i profesjonalna strona internetowa, odświeżono i ujednolicono logo wydawnictwa, a przede wszystkim otwarto się na inne składy. Całe szczęście, Slowdown w nowej skórze nie straciło dawnej prężności i energii twórczej. Tylko we wrześniu ukazały się dwa albumy firmowane odnowionym lejbelem.

Osaka Vacuum – trio Ray’a Dickaty, Mikołaja Pałosza i Pawła Szpury – to eksperymentalne połączenie saksofonu, wiolonczeli i perkusji. O klasie muzyków najlepiej świadczy fakt, że 1 października, obok Profesjonalizmu Marcina Maseckiego, wystąpią oni na Chłodnej 25 w specjalnym koncercie, transmitowanym na żywo dla BBC. Ich debiutancki album Emering View ukazał się 15 września nakładem Slowdown Records.

Drugie ze slowdownowych wydawnictw to Prolegomena. Kamil Szuskiewicz, wschodząca gwiazda młodej polskiej trąbki, doświadczony m.in. w takich składach jak Profesjonalizm czy Trifonidis Free Orchestra, stworzył wreszcie autorski projekt. Choć materiał nagrany został ponad półtora roku temu, dopiero teraz doczekał się wydania na płycie, co bardzo korzystnie podniosło notowania Slowdown Records. Jego sekstet (dwa saksofony barytonowe w składzie to dla miłośników niskich rejestrów rzadka gratka!) doskonale łączy klasyczny jazzowy styl ze świeżością nowej alternatywnej sceny improwizowanej. Utwory Pawana czy Ryfa klimatem przypominają słynny Davisowski soundtrack z filmu Windą na szafot – jedną z bardziej nastrojowych płyt jazzowych, jakie znam. Inne, jak choćby Skit z mocnym tematem ciągniętym unisono przez kontrabas i pianino, bliższe są twórczości amerykańskiego tria The Bad Plus. Nie w każdym utworze wykorzystywane jest pełne instrumentarium zespołu. Aria to na przykład subtelny dialog trąbki z kontrabasem (genialny Wojtek Traczyk!), z ledwo słyszalnym echem talerzy perkusyjnych, do którego dopiero pod koniec wkradają się delikatne dźwięki elektroniki.

W zeszły czwartek (22.września) w Cafe Kulturalna odbył się koncert promujący płytę Prolegomena. Nietypowa to promocja, bo i skład częściowo zmieniony, i muzycy zagrali głównie nowy materiał, oscylujący jedynie czasami wokół premierowego tytułu. Osobiście bardziej przekonuje mnie muzyka nagrana na płycie, ale mam spore zaufanie do Szuszkiewicza i wierzę, że także z nowym składem nagra wkrótce kolejny, doskonały album.

Na szczęście praca wydawcy i producenta nie pochłonęła całkowicie Maćka Trifonidisa. Na początek października zapowiadana jest premiera jego kolejnego projektu Roots, której oczekuję z niecierpliwością. Wygląda na to, że na warszawskim rynku pojawiło się kolejne dobre, niezależne wydawnictwo muzyczne. Chyba najbardziej jazzowe z dotychczasowych.

***

Tak brzmi sekstet Kamila Szuszkiewicza:
Kamil Szuszkiewicz, Prolegomena (trailer) by szuszkiewicz

Ostatnie kuszenie Chrystusa - recenzja

2011-09-26T01:00:00.018+02:00

Maciek Onyszkiewicz

Jezus posiadał dwie natury. Był w pełni Bogiem i w pełni człowiekiem. Czytając Ewangelie łatwo o tym zapomnieć, bo swoją ludzką słabość okazuje wyraźnie zaledwie w kilku fragmentach Pisma. To właśnie w ich kontekście trzeba czytać Biblię.

Ostatnie kuszenie Chrystusa, film Martina Scorsese z 1988 roku, oparty na powieści Nikosa Kazantzakisa, obejrzałem raczej z ciekawości kontrowersji, które wywołał w kręgach kościelnych i wśród wiernych, niż z nadzieją na jakąkolwiek inspirację. Choć reżyser na samym początku podkreśla, że film nie jest ekranizacją Biblii, tylko powieści Kazantzakisa (wystarczy pobieżna znajomość Pisma, by z łatwością rozpoznać, które sceny są próbą przekazania historii zapisanej w Ewangelii, a które są wariacją reżysera na jej temat), wielu ludzi poczuło się tym obrazem bardzo dotkniętych. Do tego stopnia, że wkrótce po premierze płonęły nawet niektóre kina, które zdecydowały się wyświetlać film.

Tym bardziej dałem się filmowi zaskoczyć. Nie dosyć, że nie wywołał we mnie, praktykującym katoliku, najmniejszego wzburzenia, to nawet skłonił do refleksji nad Ewangelią i pozwolił rzucić trochę nowego światła na życie Zbawiciela. Ostatnie kuszenie przedstawia Chrystusa jako człowieka pełnego słabości i nie do końca świadomego roli, którą ma wypełnić. Ojciec stopniowo pokazuje mu stojące przed nim zadanie, a on z każdą chwilą filmu staje się silniejszy. Ale nawet na moment nie opuszczają go wątpliwości i strach przed tym, co ma go spotkać. Wątpliwości widzimy w każdym niemal fragmencie jego życia – począwszy od kuszenia na pustyni, przez kazanie na Górze, aż po mękę. Dosyć wiernie przedstawiająca Ewangelię scena modlitwy Jezusa w ogrodzie Getsmani na chwilę przed pojmaniem, uwiarygodnia obraz pokazany przez Scorsese. Jeśli Jezus w Ogrójcu był „pogrążony w udręce”, a anioł zstąpił, „żeby go umacniać” (Łk 22, 43-44), czemu nie miał pokazywać swoich słabości i w innych chwilach swojego życia?

Punktem kulminacyjnym filmu jest rewelacyjna scena kuszenia Jezusa, gdy ten wisiał już na Krzyżu. O dziwo ta, dla wielu bluźniercza, wizja Jezusa marzącego, by Ojciec zabrał od niego „ten kielich” znaczenie mocniej oddaje koszmar, którego Jezus doznał na krzyżu niż naturalistyczny obraz kaźni pokazany w, przez wielu katolików przyjętej entuzjastycznie, Pasji Mela Gibsona.

Film Martina Scorsese, choć należy oglądać go krytycznie, by oddzielić w nim to, co zgodne i niezgodne z Ewangelią, może okazać się inspiracją do głęboko religijnej refleksji nad życiem i nauczaniem Jezusa. Być może jest nawet niezwykłym wyznaniem wiary reżysera?

Rodzinna Europa dzisiaj, czyli kilka refleksji na temat polskiego katolicyzmu

2011-09-19T17:27:00.007+02:00

Karol Stefańczyk

Wymieniając we wstępie powody napisania Rodzinnej Europy, Miłosz pisze: „Tak więc pierwszym ziarnem była chęć, żeby przybliżyć Europę Europejczykom”. Dalej jednak precyzuje swoje zamiary – okazuje się, że chodzi o „Europejczyka wschodniego”, urodzonego na początku XX wieku, takiego, który „mniej niż ktokolwiek mieści się w stereotypowych pojęciach niemieckiego porządku i rosyjskiej âme slave”. Cóż, rzecz, wydawałoby się, atrakcyjna, szczególnie w przypadku badania różnych mechanizmów i zachowań społecznych rządzących naszym regionem w minionym stuleciu. Czy jednak Rodzinna Europa ma coś do zaoferowania, gdy mówimy o wieku XXI? Zważywszy na fakt, że książka ta ukazała się ponad pięćdziesiąt lat temu, chciałoby się rzec, że niezbyt. A jednak. Miłosz, choć nieustannie przypominał nam o swojej fascynacji Heraklitem, napisał dzieło, które czytane dziś, zostawia w wielu miejscach wrażenie powtarzalności, pewne déjà vu.

Stronice Rodzinnej Europy powinny dać wiele do myślenia zwłaszcza katolikom. To zadziwiające, że już w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku (a może nawet wcześniej) Miłosz wskazywał na demony, które targają polskim społeczeństwem także w wieku XXI. Przypominając sobie postaci prefekta Chomika („Pewnie nie miał wielu złudzeń. Ale nie mieli ich i jego poprzednicy, nawracający mieczem heretyków”) i nauczyciela łaciny Rożka („Promieniowała z niego optymistyczna wiara w rozum ludzki, w zdolność do zespołowych osiągnięć i w postęp”), między którymi w szkole musiał wybierać młody Miłosz, zestawiłem je z bohaterami internetowej gry „Vatican Wars”, o której pisał w „Kontakcie” Ignacy Dudkiewicz. A więc z jednej strony templariusze, „strażnicy prawdziwej wiary”, z drugiej zaś krzyżacy, „nowocześni i otwarci”. I choć „Watykańskie Wojny” nie są produktem polskim, zbyt wiele z takiego uproszczonego obrazu obecne jest w nauczaniu rodzimych księży i argumentacji liberalnych środowisk, by zignorować ten fakt. Boli to, że pomimo upływu dziesiątek lat krzywdząca, dwutorowa wizja świata nie zniknęła. Zbyt wyraźnie zaznacza się ją z ambon, z mównicy sejmowej. Albo wybieramy drogę Chomika, albo paktujemy z Rożkiem – zdają się mówić elity polityczne i duchowieństwo. Człowiek, który nie akceptuje ani jednego, ani drugiego, zostaje z poczuciem osamotnienia.

Świat, którego wartości rozkładają się na dwa bieguny, to zresztą wizja ciesząca się sporym powodzeniem w polskim Kościele. Duchowieństwo (i niektórzy przywódcy polityczni) lubi, jak już wspominaliśmy, dzielić rzeczywistość na „my” i „oni”, ale ich aprobatę zyskuje też dualistyczna koncepcja walki Dobra ze Złem. Pół biedy, gdy ktoś wszystko w ten sposób upraszcza i każdy czyn bez mrugnięcia okiem klasyfikuje do Dobra lub Zła. Gorzej, gdy świadomie, z pełną premedytacją i bez cienia zażenowania próbuje się Dobro i Zło zjednać w swoim zachowaniu. O tym właśnie pisze Miłosz w Rodzinnej Europie: „Przekonałem się później, że dualistyczne pierwiastki są u katolików bardzo silne. Na przykład te dziewczęta, które spędzają noc z kimś dla sportu, wiedząc, że muszą rano obudzić się w porę, żeby nie spóźnić się na mszę”. Dla pisarza jest to coś więcej niż obłuda – jego zdaniem to przejaw pogardy wobec siebie, wynikającej z chęci zrobienia na złość, z pragnienia maksymalnego zanurzenia się w Złu. Osobiście nie wychodziłbym tak daleko i takie postępowanie nazwał po prostu hipokryzją. Oczywiście, nikt nie chciałby być oskarżony o fałsz. Zrozumiała jest też linia obrony przekonująca, że każdy człowiek jest grzeszny i nawet święci – jak np. Augustyn – przechodzili w swoim życiu przez chwile naznaczone złem. Tyle że nie o ludziach prawdziwie rozdartych tu mówimy, lecz o sytuacjach ekstremalnych, gdy jawny, świadomy, wykonywany z premedytacją grzech idzie w parze z fasadową pobożnością.

Rodzinna Europa kreśli też smutny obraz Polaka-katolika. Pokazuje, jak naród z religią postanowiły wziąć się pod rękę w czasach zaborów i jak niebezpieczne było to połączenie z punktu widzenia zaborców. O ile jednak politycznie zaangażowany kler miał jeszcze rację bytu w chwilach niewoli, to wolna Polska napisała już zgoła inny, przykry rozdział tej historii. Sytuacja, w której nie da się określić, „co jest obyczajem narodowym, a co religijnym”, z siły cementującej obywateli stała się przekleństwem dla państwa. Miłosz jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym słusznie odciął się od tego typu postaw, jednak nim kierowała wówczas nienawiść do ówczesnego towarzystwa salonowego, pełnego obłudy. Nam powinna przyświecać inna idea – troska o zachowanie czystości misji Chrystusa, jej uniwersalności i niezależności od narodu czy przekonań politycznych.

Polskiemu katolicyzmowi Miłosz zarzucał także, że jest za mało zanurzony w Biblii. Zdaniem pisarza w pierwszym rzędzie zależy nam na przywiązaniu do liturgii. „Judaizm – pisze – w przeciwieństwie do swoich rywali w starożytności, z ich cykliczną wizją świata, ujmował Stworzenie w ruchu, jako dialog, jako wyłanianie się ciągle modyfikowanych pytań i ciągle modyfikowanych odpowiedzi i […] tę właściwość odziedziczyło po nim chrześcijaństwo”. Rzeczywiście, w polskim Kościele brakuje ruchu, dialogu, pytań. Nie ma atmosfery konstruktywnego sporu, dyskusja zbyt często kończy się przyporządkowaniem do którejś ze wspomnianych stron. Wydaje się, jakby katolicyzm skostniał, zamarł. Wrażenia tego nie poprawiają wypowiedzi księży, którzy często grzmią z ambony w wyimaginowanego wroga, jakby nadal tkwili myślami w PRL-u.

Na sam koniec jednak fragment, który do serca powinni wziąć sobie wszyscy Polacy, nie tylko katolicy. Tym razem jest to cytat „Listów z Rosji” Custine’a, które w „Rodzinnej Europie” przytacza Miłosz: „Spędziłem noc rozmyślając nad wielkim problemem względnych cnót i wad. I doszedłem do wniosku, że nie wyjaśniono dostatecznie w naszych czasach bardzo ważnego punktu moralności politycznej: jaka część zasługi czy odpowiedzialności przypada każdej jednostce w jej działaniach, a jaka społeczeństwu, w którym jednostka się urodziła. Jeżeli społeczeństwo czerpie chwałę z wielkich rzeczy dokonanych przez kilku swoich synów, powinno również poczuwać się do solidarności ze zbrodniami popełnionymi przez kilku innych”. Czyż nie powinniśmy się zachować równie szlachetnie w stosunku do np. Jedwabnego lub, jako członkowie Kościoła, do pedofilii? Odpowiedzialność za błędy powinna być przyjmowana równie godnie jak odpowiedzialność za sukces.

Miesięcznik „W drodze” o niepełnosprawności

2011-09-19T12:14:00.010+02:00

Tomek Kaczor

Ostatni numer miesięcznika „W drodze” dotyczy niepełnosprawności. Pytanie, a właściwie teza, jaką postawiono autorom brzmi: „silny potrzebuje słabego”.

Miesięcznik otwiera wywiad z Tadeuszem Sobolewskim, który mówi o życiu z córką Celą, która 22 lata temu przyszła na świat z zespołem Downa. Ciepła i pozytywna rozmowa opowiada o tym, jak w życiu rodziny Sobolewskich to „pozornie bardzo dramatyczne doświadczenie, przyniosło wiele dobrego”. Pokazuje też, jak bardzo w ciągu tych 22 lat zmieniło się w podejściu polskiego społeczeństwa do inności, niepełnosprawności, nienormalności: „Kiedy Cela się urodziła, lekarze oznajmili to żonie z taką miną, jakby kompromitowała szpital, jakby to im psuło jakąś statystykę, z pretensją”.

Dziś, dzięki takim osobom jak Justyna Sobczyk z „Teatru 21” czy fotograf Oiko Petersen, osoby z zespołem Downa angażowane są w projekty artystyczne. Ciekawa i nietypowa jest też opinia Sobolewskiego na temat szkół integracyjnych: „Bardziej niż klasy integracyjne w szkołach normalnych sprawdziła się edukacja Celi w szkołach specjalnych, gdzie są osoby z różnymi niepełnosprawnościami”.

Dwa z pięciu tekstów w temacie numeru opowiadają o dziełach Jeana Vaniera, francuskiego obrońcy osób ubogich i słabych, założyciela wspólnot Arka oraz Wiara i Światło. Redaktor naczelny, ojciec Roman Bielecki OP, przywołuje we wstępie zdanie jednego z biskupów, który powiedział Vanierowi, że jego działalność spowodowała przewrót kopernikański w myśleniu o ludzkiej niepełnosprawności, gdyż „do tej pory mówiliśmy, że należy pomagać ludziom ubogim. A wy mówicie, że to ubodzy pomagają nam”.

Swoje doświadczenia z wieloletniego uczestnictwa w ruchu Wiara i Światło opisuje Wojciech Bonowicz. Podkreśla, że dla członków wspólnoty najważniejsze jest nie organizowanie specjalnych „wydarzeń”, ale zwykłe bycie razem i poświęcanie swojego czasu dla innych. Świat, w którym żyjemy, „choć broni praw człowieka i wiele o nich mówi, [paradoksalnie] nie sprzyja budowaniu żywych relacji z innymi. Jeżeli nie będziemy go nieustannie korygować, obudzimy się w świecie, w którym nikt nie będzie odpowiedzialny za nikogo i nikt nikomu nie będzie nic winien”.

W drugim tekście Katarzyna Kolska opisuje inną wspólnotę stworzoną przez Vaniera – Arkę. Tworzą ją osoby z niepełnosprawnością intelektualną oraz opiekunowie mieszkający po jednym dachem, a także pracujący w warsztatach, w których każdy może znaleźć rozwijające go zajęcie i poznać swoje zdolności. Jednym z bohaterów teksu jest Maciek, który przyjechał do Arki „na trochę” i został – na cztery lata: „Potrzebujemy siebie nawzajem. My im pokazujmy, ile rzeczy umieją, ile potrafią zrobić, ile mają różnych talentów, jak bardzo są wartościowi. Oni uczą nas otwartości, akceptacji, przekraczania własnych ograniczeń”.

Zainteresowani dziełem Jeana Vaniera mogą dowiedzieć się więcej w jego książce pt. „Wspólnota miejscem radości i przebaczenia”, wydanej ponownie w czerwcu tego roku przez Wydawnictwo W drodze.

Ponadto w numerze Janina Ochojska-Okońska opisuje jak przekuwała swoje słabości w siłę oraz jak zrozumiała, że jej niepełnosprawność to „nie ujma, ale wielki dar”, a Sławek Wilczyński, bohater reportażu Stanisława Zasady, opowiada jak w wypadku stracił obie nogi i jak zaakceptował swoje kalectwo. W barwnym lecz zawiłym stylu o słabości pisze także ojciec Michał Zioło OCSO.

Faktycznie dziwne by było, gdyby pismo poświęcone życiu chrześcijańskiemu tezę zawartą w temacie postawiło w formie pytającej. Wszak miłość bliźniego i pomoc potrzebującym to fundament nauki Chrystusa. W związku z tym jednak treść tekstów jest dosyć przewidywalna i sprowadza się do kilku utartych stwierdzeń: „różnorodność nie jest zagrożeniem, ale skarbem”, niepełnosprawni są naszymi „milczącymi nauczycielami”, a dając im siebie, w efekcie otrzymujemy dużo więcej niż sami dajemy. Jednak te proste prawdy wciąż są aktualne, a zapotrzebowanie na osoby poświęcające swój czas dla „najbardziej uciśnionego narodu świata” nie maleje. Dlatego warto zajrzeć do dziewiątego numeru „W drodze”, choćbyśmy to, co tam przeczytamy, gdzieś już słyszeli.

Polska w lustrze CNN

2011-09-19T09:40:00.009+02:00

Cyryl Skibiński

W ostatnim tygodniu CNN pokazał film i serię materiałów o współczesnej Polsce w tygodniowym cyklu „Eye on…”. Doświadczenie sprzed siedmiu lat spowodowało, że miałem wobec „Eye on Poland” spore oczekiwania, a poza tym byłem niezmiernie ciekaw jak nas za Atlantykiem postrzegają i co twórcy filmu uznają za godne pokazania międzynarodowemu odbiorcy. W telewizji udało mi się obejrzeć tylko półgodzinny film o Polsce i na nim się skupię, bo drobniejsze materiały (przynajmniej część) dostępne są na stronie CNN.

***

W 2004 roku CNN wyemitował film „Powstanie Warszawskie. Zapomniani żołnierze II wojny światowej”. Była to pierwsza zachodnia produkcja poświęcona Powstaniu, a jako że film pokazywała ogólnoświatowa telewizja i to w świetnym czasie antenowym, sporo się o nim w Polsce mówiło. Wielu komentatorów miało nadzieję, że zachodnia opinia publiczna zacznie odróżniać powstanie warszawskie od powstania w warszawskim getcie, a zdystansowane spojrzenie amerykańskich twórców uwiarygodni w jej oczach cierpienie i bohaterstwo warszawiaków. Pamiętam, że „Zapomniani żołnierze…” zrobili na mnie duże wrażenie, bo choć film składa się z powszechnie znanych w Polsce zdjęć i fragmentów kronik, to było coś niesłychanie przejmującego w tym, że narratorem jest amerykański dziennikarz, a wypowiedzi ocalałych powstańców tłumaczone są na angielski – naprawdę czuło się, że teraz świat musi docenić wojenny wysiłek Polaków.

Film (o ile pamiętam nie ma tytułu) zrealizowany jest w konwencji spotu reklamowego – okiem kamery oglądamy kilka wybranych miast: Warszawę, Łódź i Trójmiasto. „Oglądamy” to zresztą za duże słowo – pokazywane są krótkie ujęcia zadbanych deptaków, nowych stadionów, reprezentacyjnych budynków i kawiarni. Na przykład w Sopocie odwiedzamy Grand Hotel, gdzie spała Greta Garbo, Fidel Castro i Lech Wałęsa, a przed Krzywym Domkiem dowiadujemy się, że Sopot to nie tylko turystyka, ale też, jakby na wyrost, centrum biznesowe. Polskie miasta prezentują się na tych zdjęciach kusząco, zupełnie jakby leżały w Niemczech, czy Francji, i tylko w Łodzi narratorka wspomina, że trzeba tam jeszcze co nieco odbudować i wyremontować.

Zdecydowanie ciekawsze od laurki, którą przygotowali operatorzy, okazały się rozmowy dziennikarzy z Polakami, albo osobami z Polską związanymi. Sporo wypowiada się Daniel Libeskind, amerykański architekt urodzony w Polsce – mówi głównie o zaprojektowanym przez siebie wieżowcu „Złota 44”, który właśnie powstaje w Warszawie, a który jako symbol luksusu i wolnorynkowych możliwości ma przyćmić w miejskiej panoramie socrealistyczny Pałac Kultury (dar Stalina i symbol zniewolenia). Dość zaskakujący dla polskiego odbiorcy może być wybór kolejnego rozmówcy: dr Irena Eris, założycielka firmy produkującej kosmetyki, opowiada o rozwoju swojej firmy, o wychodzeniu na zachodnie rynki i rosnącej sile stworzonej przez siebie marki. Warto dodać, że tylko niewielka część polskich rozmówców potrzebowała tłumacza – większość posługiwała się angielskim, często bardzo dobrym.

Osobnym tematem poruszanym w filmie są przygotowania do Euro 2012. Zdjęcia wykańczanych właśnie stadionów rzeczywiście robią wrażenie. Jest to też jedyny fragment, w którym na wizji pojawia się oficjel – Hanna Gronkiewicz-Waltz zapowiada, że podczas mistrzostw z bezpieczeństwem na stadionach będzie OK. Zgodnie ze swoją optymistyczną filozofią autorzy filmu nie wdali się w bolesne dla nas rozważania nad poziomem polskiej piłki, ale zamieścili reportaż o młodzieżówce Legii (znów nowy stadion w tle). Materiał kończy się sentencją, która doskonale oddaje atmosferę całego filmu: Future is looking good for Legia and Poland.

Po obejrzeniu tego spotu amerykański widz może dojść tylko do jednego wniosku: Polska jest niesłychanie szybko rozwijającym się krajem, pełnym przedsiębiorczych i wykształconych ludzi (tylko czekać, aż Irena Eris wyprze z rynku Givenchy), która widmo komunizmu już dawno zostawiła za sobą; ulice, młodzież i kluby wyglądają dokładnie tak, jak w każdym innym zamożnym, kapitalistycznym państwie europejskim. Polska jest więc krajem normalnym… Przyznam, że mając w pamięci dobry film CNN o wojennych zmaganiach Polaków, zawiodłem się oglądając nachalnie reklamowy spot o Polsce współczesnej. Mam też wątpliwości, czy „normalność” jest dobrym towarem eksportowym. Już chyba wolałbym, żeby dziennikarze CNN rozprawiali o wyjątkowym polskim bigosie, odrapanej, ale ciekawej Pradze i polskiej kulturze folkowej.

PS.: Jeszcze raz podkreślam, że w tekście piszę tylko o filmie promującym polski tydzień w CNN. Poszczególne reportaże, czy krótkie wywiady z tuzami polskiego życia publicznego prezentują oczywiście dużo bardziej pogłębione spojrzenie na nasz kraj. Co dzień coś nowego pojawia się na stronie CNN – polecam.

Kto tworzy getto?

2011-09-12T05:00:00.004+02:00

Ignacy Dudkiewicz

Rozpoczął się rok szkolny. W tym roku, decyzją Konferencji Episkopatu Polski, po raz pierwszy obchodzimy Tydzień Wychowania. Słuszne i szczytne, by zwracać uwagę na duchowy wymiar wychowania, promować jego chrześcijański model… Czym się taki model wyróżnia? Tego dokładnie nie wie nikt, różnic w chrześcijańskich wersjach wychowania tyle, co w całym Kościele. Stąd tym bardziej obiecująco brzmi zapowiedź biskupów, którzy w swoim pasterskim liście z tej okazji, wyrazili nadzieję, że Tydzień Wychowania będzie okazją „do głębszego zastanowienia się nad różnymi aspektami tak bardzo złożonej problematyki wychowawczej”.

I tym większe jest moje rozczarowanie po listu lekturze.

Niewiele dalej biskupi owemu „głębszemu zastanowieniu” ukręcają bowiem głowę, pisząc: „Nasi przodkowie w sposób oczywisty dziedziczyli wartości i metody pedagogiczne swych rodziców i dziadków, przekazując je następnym pokoleniom. Prości ojcowie i matki, nie korzystając ze specjalnych poradników pedagogicznych, a kierując się jedynie rodzicielską miłością i mądrością, potrafili pomóc swym dzieciom stać się dojrzałymi i szlachetnymi ludźmi.”

Jak się okazuje, do zrozumienia „złożonej problematyki wychowawczej” wystarczy powrót do praktyk „naszych przodków”. Nie ma się co nad nimi zastanawiać, nie warto zaprzątać sobie głowy postępem psychologii rozwojowej, nie trzeba odnosić się do zmieniającego się świata, do nowych, jakże innych, niż kilkadziesiąt lat temu, wyzwań, jakie stawia on przed nami wszystkimi. Nie trzeba tego robić, bo, jak wynika z dalszej lektury, to nie metody przestały być aktualne, tylko świat poszedł nie tam, gdzie powinien. Słowem: nie liczmy się z faktami, nie liczmy się z rzeczywistością. Nauczmy za to dzieci bać się świata albo wyłącznie buntować przeciwko niemu.

Biskupi, pisząc o zawodzie nauczyciela, mają „świadomość (…) współczesnych uwarunkowań, które czynią tę pracę coraz trudniejszą”. Bo, uwaga, „być nauczycielem dzisiaj – uczyć i wychowywać – to wielka sztuka prowadzenia dzieci i młodzieży pod prąd negatywnych zjawisk i zagrożeń”. Przeczytamy w liście jeszcze o „zmianach cywilizacyjnych i kulturowych”, które „doprowadziły do zachwiania tradycyjnych wzorców wychowawczych”, o „presji współczesnej cywilizacji zdominowanej przez technikę i prawa rynku”, o „coraz częstszej bezradności wielu rodziców wobec zadań, jakie stawia przed nimi wychowanie” (czyżby mieli mniej „mądrości i miłości”, niż „nasi przodkowie”?). Nie przeczytamy za to ani słowa o szansach, jakie daje współczesny świat, o nadziejach, o możliwościach, o realizacji marzeń, o pasji poznawczej, o zaufaniu, o wierze w drugiego człowieka, o odwadze do życia w dzisiejszym świecie.

Wychowawczym ideałem biskupów wydaje się młody człowiek, który widzi w nim samo zło, a w Kościele, tak często przywoływaną, oblężoną twierdzę. Człowiek, który uważa, że to bunt, a nie miłość jest treścią chrześcijaństwa. Który uważa, że należy iść zawsze przeciw, nigdy ze światem.

Autorzy listu przypominają też, że „bezradnym rodzicom” z pomocą przychodzi Kościół. Wczoraj w Gietrzwałdzie, przewodniczący KEP, abp Józef Michalik powiedział, że „Polska powinna zatroszczyć się o to, aby zginęło getto katolickie”, precyzując, że chodzi o zamknięcie „w getto myślowe i getto społeczne obecność Ewangelii, Bożego prawa, krzyża, Pisma Świętego”. Nie zauważa jednak, że promując taki, jak w liście przez siebie też podpisanym, pomysł na wychowanie, Kościół sam, bez niczyjej pomocy, to getto tworzy.

Grafika: www.tydzienwychowania.pl

Oto jak kończy się życie milionów ludzi rocznie

2011-09-12T04:00:00.015+02:00

Paweł Cywiński

Początek XXI wieku. Każdego dnia umiera śmiercią głodową tyle dzieci, ile rodzi się w warszawskich szpitalach przez okrągły rok. Każdego tygodnia na świecie umiera z głodu liczba ludności odpowiadająca wszystkim mieszkańcom Żoliborza i Śródmieścia. W ciągu najbliższych dwóch miesięcy z głodu umrze tyle ludzi, ile zamieszkuje całą Warszawę. Gdyby w analogiczny sposób przedstawić ilość wszystkich głodujących, to musielibyśmy zmieścić obok siebie pięćset pięćdziesiąt miast porównywalnych z Warszawą.

Ta czasoprzestrzeń głodu to zwykłe dane statystyczne. Bardzo łatwo dostępne, uaktualniane z roku na rok, nie obejmujące żadnych kataklizmów, susz i klęsk głodowych. Wraz z kataklizmami rozmiar byłby wielokroć większy.

***

Czy ktokolwiek z Was, kiedykolwiek w życiu głodował? Czy ktokolwiek z Was zna kogoś, kto kiedykolwiek w życiu głodował? Czy ktokolwiek z Was zna kogoś, kto zna kogoś, kto kiedykolwiek w życiu głodował? Urodziliśmy się pod wygodnym równoleżnikiem i w sympatycznych czasach. W Polsce nie da się umrzeć z głodu, jest to praktycznie niewykonalne.

Jednakże w ten poniedziałek obudziło się na świecie ponad miliard głodujących. To więcej niż wszyscy mieszkańcy Afryki, dwa razy więcej niż wszyscy mieszkańcy Unii Europejskiej, dwadzieścia pięć razy więcej niż cała populacja Polski. Obudzili się głodni, bladzi, wychudzeni, z przeszywającym bólem brzucha. Mają problem ze skupieniem się na jednej czynności, popadają w apatię, a ich myśli krążą wyłącznie wokół pożywienia. W ciele tych, którzy jedzenia nie zdobędą, przez następne dwa poniedziałki zacznie braknąć białka, tkankę tłuszczową zastąpi woda, a na całym ciele pojawią się obrzęki. Włosy zaczną się odbarwiać, a po naciśnięciu skóry pozostanie w niej dołek. Brak witamin przyczyni się do szybkiej utraty wzorku i zamiany w układzie kostnym. Z czasem mięśnie się znacząco zmniejszą, pojawi się szkorbut, tarczyca przestanie prawidłowo funkcjonować. Organizm zacznie słabnąć i stopniowo popadnie w śpiączkę. Taki człowiek nie jest już sobie w stanie sam pomóc. Jeżeli ma dostęp do wody, to męczy się przez miesiąc i umiera. Oto jak kończy się życie milionów ludzi rocznie, średnio jedno co cztery sekundy.

***

Mamy do dyspozycji ogromne środki finansowe i świetnie rozwiniętą technologię. Posiadamy wystarczającą wiedzę i zasoby by wyprodukować, magazynować i dostarczyć żywność w każdym miejscu na świecie. Jednakże tak się nie dzieje. Dlaczego? Dość łatwego podkreślania fałszywej bezsilność jednostki. Dość pustej krytyki rządów, korporacji i organizacji międzynarodowych. Dość udawania, że się nie wie, czy że ma się ważniejsze wydatki lub zajęcia. Wpierw trzeba spojrzeć w lustro. Oto dlaczego.

Rozumiem, że nie każdy potrafi wydać połowę swojej pensji na przelot do Etiopii i opłacenie wyżywienia wraz z edukacją jednemu głodującemu dziecku. Choć wydaje się to banalnie proste – niewielkim kosztem można przyczynić się do uratowania człowieka. Ale nie rozumiem ignorowania tysięcy innych form pomocy. Form – które nie wymagają wielkich wyrzeczeń i kosztów.

Zadajmy więc to niewygodne pytanie: co Ty zrobiłeś dla rozwiązania tego problemu? Jeżeli nic – to jesteś współodpowiedzialny. Niczym kierowca, który nie zatrzymał się by udzielić pierwszej pomocy ofierze wypadku.

***

Powstrzymanie głodu jest dziś podstawowym problem ludzkości. Czyli moim i Twoim. Nieistotne czy jesteś liberałem czy socjalistą, katolikiem czy ateistą, niepełnoletnim czy emerytem. Dopóki tego nie zrobimy, to wszystko inne jest mniej ważne. Pora sobie zdać sprawę ze swojej sytej odpowiedzialności.

Sztuka wojny, Sarajewo 2011

2011-09-05T11:02:00.012+02:00

Katarzyna Kucharska

Akcja obu powieści Nenada Veličkovicia toczy się w Sarajewie. „Koczownicy” to opowieść o oblężeniu miasta z perspektywy tymczasowych mieszkańców miejskiego muzeum. „Sahib”, powieść epistolarna, której fabułę tworzą maile pisane przez pracownika organizacji międzynarodowej do swojego chłopaka. Z lektury obu wynika, że Sarajewo końca XX wieku żyje wciąż dwoma wydarzeniami: Zimowymi Igrzyskami Olimpijskimi (1984) i wojną domową (1992-95). Potwierdza to spacer po współczesnym Sarajewie. Wystarczy omieść wzrokiem ściany szczytowe kamienic i fasady bloków.

Graffiti w Sarajewie wykracza poza klasyczny repertuar miłosnych wyznań i agresywnych wyzwisk. Wiele z ulicznych murali maskuje ostrzelane fasady kamienic i bloków. Dziury po kulach obmalowane są w taki sposób, żeby stały się elementem rysunku – na przykład gwiaździstym niebem.

Elewacje pomalowane są w ciapki lub wielkie nieforemne plamy. To zatynkowane miejsca po ostrzale. Zalepiono je świeżym tynkiem, ale już nie położono nowej warstwy farby, która ujednoliciłaby kolor. Gdyby tylko zapomnieć o oblężeniu miasta, powierzchnia budynków wyglądałaby jak sceneria wielkoformatowej animacji ulicznych malarzy.

Ściany szczytowe kamienic i mury w przyziemiu zamieszkały koty. Spasłe, żółte pociechy, z filuternie zakręconym ogonem i szerokim uśmiechem. Czasem wylegują się na namalowanych różach. Monsieur Cat jak nazywają go w Orleanie, miejscu swoich narodzin, był zwykłym graffiti. Gruby kot patrzący na miasto z pozycji horyzontalnej to mały traktat o lenistwie. Podążając za wskazówkami twórcy, Thoma Vuille’a, można go czytać jako wypowiedź antykapitalistyczną. Od 1997 roku kot rozpoczął swoją podróż po europejskich metropoliach malowany przez lokalnych street artowców. Swoje znaczenie zmienił w 2002 roku, kiedy paryscy demonstranci umieścili go na transparentach przeciw wojnie w Iraku. W ten sposób wszedł w szereg zaangażowanych politycznie. Na murach Sarajewa pojawia się jako międzynarodowy znak antywojennej, wolnościowej postawy. Jego obecność może być efektem obecności (stacjonowania?) międzynarodowych sił pokojowych, olbrzymiej liczbie NGOsów i kulturalnych organizacji z zachodniej Europy.

Róże, wśród których występuje czasem Monsieur Cat, nawiązują do wylewek czerwonej farby na chodnikach miasta. To tak zwane „Róże Sarajewa”. Powstały w miejscach gdzie wybuchały pociski, tworząc wyrwy. Zaraz po wojnie, szukając szybkiego sposobu oznaczenia, upamiętnienia tych miejsc, wypełniano je czerwoną farbą. Rysunek, który powstawał na trotuarze, w rzeczywistości tylko rozbryzgana czerwona farba, przypomina róże.

Tyle sztuka ulicy. Spacerując po Sarajewie nie sposób nie myśleć o ostatniej wojnie. Jej milczącym świadkiem są przede wszystkim obtłuczone zabudowania z czasów austro-węgierskich, pałace, teatry, spalona biblioteka obłożona rusztowaniami. Plastyczne ingerencje w krajobraz ulicy, takie jak Róże Sarajewa czy gwiazdy konserwują tragiczną historię miasta w młodzieńczy sposób. Są przeciwieństwem warszawskich, siermiężnych tablic upamiętniających Powstanie z 1944 roku.

Sztuka i życie kulturalne były sposobem mieszkańców na przetrwanie oblężenia. Co roku odbywał się tutaj Zimowy Festiwal i Festiwal Filmowy. Zagraniczni humaniści przyjeżdżali towarzyszyć mieszkańcom. Susan Sontag przez parę miesięcy pracowała z zespołem teatralnym nad spektaklem według Samuela Becketta „Czekając na Godota”. Plakaty tych wydarzeń można obejrzeć na jednym z parawanów ekspozycji o oblężonym Sarajewie. Patrząc na nie, kątem oka cały czas widzimy rozwieszone na ścianie wycinki gazet i drastyczne relacje z wojny. O lekki zawrót głowy przyprawia to zestawienie wojny z przygotowywaniem spektakli teatralnych i przyjazdami artystów z całej Europy. Mieszkańcy Sarajewa w niepowtarzalny sposób potrafili poprzez kulturę apelować o pomoc do zachodniego odbiorcy tego wielowątkowego spektaklu, jakim była wojna na Bałkanach. Wypuszczono między innymi serię plakatów, reklamujących miasto jako Europejską Stolicę Kultury. Jeden z nich ogłasza: To be or not to be? No question! Sztuka stała się sposobem na upamiętanie (plastyczne ingerencje na ulicach) i wypominanie win (aktywność współczesnych artystów). Jest ściśle związana ze sposobem reagowania na rzeczywistość, tak, że mało kto mógłby powiedzieć, że jest elementem zbędnym, czy że pochodzi z uprzywilejowanego świata dobrobytu.

Bardzo zachęcona tą wrażliwością ruszyłam do lokalnych centrów sztuki. I srogo się zawiodłam. W Muzeum narodowym prace powieszono według klucza kolorystycznego i niewiele z tego wynika. Szyderczy śmiech postmoderny. W polecanym przez mieszkańców centrum sztuki współczesnej - Collegium Articsticum - znalazłam serię akademickich grafik i kiczowatych fotografii. Środowiskowa Galeria Charlama, skupiająca grupę performerów niestety była zamknięta, ponieważ właściciel złamał nogę. A imponują inicjatywa Ars Aevi, powstała w 1992 roku, gromadząca prace lokalnych i międzynarodowych artystów (swoje prace podarowali między innymi Marina Abramovic, Anish Kapoor, Joseph Kosuth), wystawia swoją kolekcję zapominając o poinformowaniu o tym publiczności, 30 kilometrów pod Sarajewem.

Obraz sztuki, który zastałam na miejscu zadziwiająco różnił się od oczekiwań, które wynikają z kondycji kultury w Sarajewie przez pierwsze dziesięć lat po wojnie. Wydaje się, że to miejsce w czasach względnej stabilizacji, która nastała po wojnie, zgasło. Około roku 2005 roku zniknęły z mapy miasta nowe galerie, między innymi Galeria 10m2, prowadzona przez parę francuzów z myślą o promocji młodych bośniackich artystów. Ostrość wypowiedzi artystycznych i ich błyskotliwy ton wyparowały.

Nie mam sprawdzonej odpowiedzi na przyczynę tej sytuacji. Być może skończyło się finansowanie małych galerii przez międzynarodowe organizacje. Brak infrastruktury galeryjnej sprawia, że większość działań to tymczasowe projekty i „partyzanckie” wystawy wykańczające ich organizatorów. W czasach pokoju nie sposób prowadzić działalności kulturalnej w sposób „heroiczny”. Normalizacja przynosi nowe oczekiwania i nowe potrzeby, zarówno twórcom jak i odbiorcom. Być może przyczyną stagnacji są aspiracje młodych artystów do uczestniczenia w światowym rynku sztuki. Za granicą z pewnością lepiej płacą i pracuje się w komfortowych warunkach...

Nadzieją na przyszłość jest projekt Ars Aevi. Budynek, który ma pomieścić międzynarodową kolekcję sztuki zaprojektował Renzo Piano, współautor projektu paryskiego Centre Pompidou. Jego budowę zaplanowano na rok 2014. Zobaczymy czy będzie to miejsce żywe i rzeczywiście współczesne, czy też jego zadaniem pozostanie dokumentacja okresu 1992-2005. Na razie w Sarajewie warto spacerować, oglądać koty i róże.

Zacząć od siebie

2011-09-05T00:45:00.008+02:00

Ignacy Dudkiewicz

W niedzielne popołudnie pod bezchmurnym niebem spotkaliśmy się pod pomnikiem w Jedwabnem. My, czyli Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie, Klub Inteligencji Katolickiej, oraz ważne osoby dialogu polsko- i chrześcijańsko-żydowskiego, które odpowiedziały na zaproszenie. Byliśmy tam, by w odpowiedzi na zniszczenie pomnika, wołać o pojednanie.

Nie było z nami mieszkańców Jedwabnego, ani proboszcza tamtejszej parafii. Jak powiedział Piotr Kadlcik, przewodniczący GWŻ, to miasto miało pecha. Bogdan Białek dodawał z całą mocą, że obecni mieszkańcy Jedwabnego nie są odpowiedzialni za tę zbrodnię. Rany, mimo upłynięcia siedemdziesięciu lat od spłonięcia stodoły i dziesięciu od odsłonięcia pomnika, wciąż są niezabliźnione. Stygmat boli.

Obok pomnika znajduje się cmentarz żydowski. Groby tam są. Nie wiadomo jednak, gdzie, bo nagrobków albo brak, albo pozostały po nich resztki. Wszędzie rośnie leszczyna. Ponure miejsce.

Jak długa droga przed nami, i że dotyczy ona nas wszystkich – Żydów i chrześcijan, przyjezdnych i miejscowych – uświadomiłem sobie w drodze powrotnej. Siedziało za mną dwoje uczestników z ramienia Gminy. W pewnym momencie mocno już starszy Pan powiedział: „w ogóle ten Kościół to tylko skandal za skandalem”. Dodał potem niemało o tym, jak „przez wieki hierarchia manipulowała ciemnymi masami analfabetów” i, nie umiem znaleźć innego słowa, szydził z nauczania o dziewictwie Maryi, jako czymś, co miało przyciągnąć rzesze, a jest wymysłem biskupów.

Smutno mi się zrobiło, że po byciu wspólnie, razem, po wspólnej modlitwie – Żydów i chrześcijan, w takim miejscu, w takich okolicznościach, po incydencie, którego źródła leżą w pogardzie, można w ten sposób wyrażać się o czyjejś wierze. Bo ja też jestem Kościołem. Jedwabne to miejsce pamięci także dla mnie.

fot.: Kasia Zakroczymska

Etyka reportera vs. autorytet etnografa. Wokół książki Wojciecha Tochmana „Dzisiaj narysujemy śmierć”

2011-08-29T00:00:00.002+02:00

Jan Mencwel

O dobrym czasie, jaki przeżywa ostatnio w Polsce literatura faktu, może świadczyć fakt, że rozpętała się kolejna publiczna dyskusja wokół książki rodzimego reportażysty. Rok temu burzę wywołał „Kapuściński non-fiction” Domosławskiego, dziś, na nieco mniejszą skalę, toczy się spór sprowokowany przez książkę Wojciecha Tochmana – „Dzisiaj narysujemy śmierć”. Obydwie dyskusje dotykają kwestii etyki reportażysty, która najwyraźniej domaga się nowej definicji – ale czy nowe pokolenie autorów chcących wskrzesić tradycję „polskiej szkoły reportażu” ma odwagę, żeby na poważnie się z tym tematem zmierzyć?

Tym razem dyskusja została wywołana przez zderzenie dwóch dziedzin – reportażu i etnografii. Reporter Wojciech Tochman, piszący o ludobójstwie w Rwandzie (a raczej: o Rwandzie po ludobójstwie) został „wywołany do tablicy” przez osobę ze świata nauki, Małgorzatę Wosińską, etnolożkę i psychotraumatolożkę, prowadzącą badania w tym samym kraju. W wywiadzie udzielonym „Tygodnikowi Powszechnemu” podała w wątpliwość wnioski, jakie Tochman wysnuł ze swoich spotkań z polskimi misjonarzami, obecnymi w Rwandzie w trakcie ludobójstwa (rzeź Tutsi rozegrała się również na terenie ich kościoła). Tochman potraktował księży jak świadków, którzy dziś – z niewiadomych powodów – nie chcą opowiadać o tym co zaszło, co dla autora czyni z nich podejrzanych o haniebne zaniechania. Wosińska zwróciła uwagę, że o księżach można równie dobrze mówić jako o „ocalonych” i traktować ich milczenie jako oznakę wciąż nieprzepracowanej traumy, która jest jednym z głównych tematów „Dzisiaj narysujemy śmierć”. Jej wypowiedzi spotkały się nie tyle z ostrą polemiką, ile zostały po prostu zmieszane z błotem najpierw przez przedstawicieli środowiska reporterów: Magdalenę Grochowską i Mariusza Szczygła, a następnie (co zaskakujące) przez prof. Joannę Tokarską-Bakir, która w ostry sposób podważyła kompetencje Wosińskiej jako etnografki.

Tak oto dyskusja zamieniła się w demonstrację środowiskowej solidarności i publiczną połajankę, w której oskarżyciele nie wahali się podkreślać młodego wieku Wosińkiej, w ten sposób dyskredytując oponenta. A przecież, mimo oczywistych potknięć i dość mętnej argumentacji, Wosińska zwróciła uwagę na bardzo ważny problem: etyki zawodowej reportażysty, czyli pytania, co mu wolno i w imię czego? A pod tym względem książka Tochmana jest do dyskusji materiałem znakomitym. Nie chodzi tu jedynie o wątek polskich misjonarzy, który ze zrozumiałych względów został przez „Tygodnik Powszechny” postawiony na świeczniku. U Tochmana zajmuje on stosunkowo niewiele miejsca. Problem w tym, że cała jego opowieść balansuje na cienkiej granicy między oddawaniem głosu ocalonym, rzetelnym relacjonowaniem faktów a zagłębianiem się we własnych emocjach towarzyszących ich odtwarzaniu, konstruowaniem bardzo subiektywnej wizji kraju-piekła, w którym demony ludobójstwa wciąż prześladują zarówno ocalonych, jak i sprawców, żyjących na jednej ziemi, a czasami – na jednej ulicy. Demony te prześladują zresztą również autora. Tego subiektywizmu Tochman nie ukrywa od początku opowieści: zwierza się ze swoich zmagań z własną fascynacją ludobójstwem (na którą zwrócił uwagę nawet Mariusz Szczygieł), zadaje pytanie o sens rekonstruowania kolejnych drastycznych relacji, głośno zastanawia się, co właściwie pcha do odkrywania i opisywania tej historii. Jest przy tym niekonsekwentny, miota się, ale tę niekonsekwencję stara się sam rozbroić: pisze, że pojechał do Rwandy, bo chciał „usłyszeć o wszystkich zabitych”, „każdą śmierć zanotować”, a zaraz potem pyta: „po co pamiętać o zamordowanych w Rwandzie w dziewięćdziesiątym czwartym? Po co za nimi tęsknić?”. Gdzie indziej pisze: „Czemu jeszcze chcę się tu przyjrzeć, jakiego tabu dotknąć? Jakiego lęku doświadczyć? Jaką granicę przekroczyć? I po co?”.

Nie wiem, czy takie balansowanie na granicy autotematyzmu jest wpisane w definicję „reportażu subiektywnego”, którego bronił w swojej polemice Mariusz Szczygieł. Z jego tekstu trudno bowiem wywnioskować, jakie są ramy wyznaczające ów subiektywizm. Odnosząc się do zarzutów Wosińskiej, pisze: „Wosińska niemal pod koniec wywiadu, w którym raz po raz atakuje książkę Tochmana, ale i samego autora, oświadcza szczerze: »Uwielbiam misjonarzy z Gikondo«. Jako reporter i redaktor działu reportażu zdyskwalifikowałbym ten tekst z tego powodu przed publikacją albo w ostateczności zamieściłbym tę deklarację tłustym drukiem na początku tekstu. Bo przez pryzmat tego uczucia, jak sądzę, należy czytać wszystkie opinie pani etnolog”. Ale w innym fragmencie tej samej polemiki czytamy: „Można żądać od reporterów, by byli maszynami biernie rejestrującymi rzeczywistość. Ale czy chcielibyśmy czytać reportaże, w których autor pokazywałby nam świat nie przez pryzmat własnej osoby? Wątpię”.

Na tyle tylko słów komentarza zasługuje podstawowa kwestia, z jaką stykamy się w książce Tochmana – na ile obraz, który widzimy, jest obrazem wewnętrznych emocji autora wyniesionych z wizyt w Rwandzie, a na ile można w nim odnaleźć realia kraju po ludobójstwie? Skoro, jak pisze Szczygieł, każdy tekst reporterski to „taka prawda, jaką zobaczył i usłyszał autor”, to po co cała ta agresywna w tonie polemika w obronie reportera, który napisał po prostu „swoją prawdę”? Jeżeli reportaż nie rządzi się żadnymi prawami oprócz tych, które opisał Szczygieł, to zostawmy przynajmniej przestrzeń do skonfrontowania opisanych przez reporterów „prawd” z innymi. Pozwólmy, żeby reportaż – autorska wypowiedź, ale jednak podejmująca jakiś temat – zaistniała w kontekście innych wypowiedzi, pozwoliła zobaczyć ten temat z różnych stron. W końcu (a może się mylę?) po to Tochman jechał do Rwandy i zadał sobie cały ten trud – żeby potem ktoś to wszystko usłyszał, żeby ktoś odpowiedział. Nawet jeśli powie, że rzecz wygląda inaczej, niż to zobaczył reporter.

Tymczasem zarówno Mariusz Szczygieł, jak i Magdalena Grochowska nie chcą się na to zgodzić, i zamiast pozwolić na zaistnienie rzetelnej polemiki, wydobywają z niej wątki personalne. To, że Szczygieł odniósł wrażenie, iż „pani etnolog uważa, że wszystko, co widzi, widzi obiektywnie”, wynika tyleż z niefortunnych sformułowań użytych przez Wosińską, ile pewnie z niewiedzy i nieufności reportera. Małgorzata Wosińska w wywiadzie w „Tygodniku” mówi: „Wiem, że my etnolodzy bardzo się pilnujemy i zastanawiam się, czy reportażyści też”. Tak się składa, że Wosińska rzeczywiście reprezentuje dziedzinę nauki, która od dłuższego czasu, co najmniej od czasów Clifforda Geertza, zmaga się z pytaniem o granice subiektywizmu i o to, jakim językiem – i czy w ogóle – można opisać cudze doświadczenie. Marzyłoby się, żeby przy okazji dyskusji o książce Tochmana nowe pokolenie polskich reporterów podjęło podobną refleksję nad swoim gatunkiem. Wychowują w końcu całe grono nowych czytelników, reaktywują „polską szkołę reportażu”, tworzą instytucje (Szczygieł i Tochman są założycielami Instytutu Reportażu). Czy naprawdę jedyne, czego od nich oczekujemy, to banalnego stwierdzenia, że „każda prawda jest dobra”?

Ale problem nie dotyczy tylko wiarygodności reportera. Chodzi tu także o coś więcej: etykę nie tylko reportera, ale reportażu jako gatunku. Szczygieł pisze o tym, że „reporter nie żywi się ciszą”. Należałoby zapytać – czy jedynym problemem reportera jest to, czym się żywi, czy także to, czemu służy? Czy w ogóle reporter ma prawo traktować cudzą traumę jako „pożywkę”, czy też raczej to on sam, jego umiejętności pisarskie, zdolność słuchania, powinny być „pożywką” dla świadectw osób, które próbuje przekazać? Oczywiście nie jako „maszyna biernie rejestrująca rzeczywistość”, ale jako ich pełen empatii (a więc także własnych emocji) rzecznik, który pomaga im opowiedzieć światu o ich doświadczeniu? Kwestia ta jest szczególnie delikatna w przypadku Rwandy i tematu tamtejszego ludobójstwa. Wiemy dobrze, o czym Tochman sam (choć bardzo zdawkowo) pisze w swojej książce: że podział rasowy na Tutsi i Hutu został w dużej mierze wprowadzony i zakonserwowany przez europejskich kolonizatorów. Wiemy też, że podczas samego ludobójstwa postawa świata zachodniego pozostawiała bardzo wiele do życzenia, o czym również wspomina Tochman. Że być może rzeź można było zatrzymać. Wreszcie, że na miejscu byli nie tylko „nasi” żołnierze, lecz także misjonarze, których rola dotąd nie została w pełni wyjaśniona. W świetle tych faktów zachodni reporter jadący do Rwandy powinien myśleć nie tyle o tym, czym się „żywić”, ale o tym, czemu jego reportaż ma służyć. Oddaniu głosu cierpiącym? Przywróceniu pamięci? Poruszeniu sumień? Lepszemu zrozumieniu sytuacji? Wszystkie te cele zapewne Tochman realizuje. Ale najważniejsze dla niego wydaje się „dotykanie kolejnego tabu”, „doświadczanie lęku” i „przekraczanie granic”. Ta „gra” z ludobójstwem, za które jesteśmy współodpowiedzialni, wydaje się być także przekroczeniem pewnej granicy.

Tekst ukazał się uprzednio na łamach „Kultury Liberalnej”.

Dyskusję wokół książki można prześledzić pod adresem: http://tygodnik.onet.pl/14,670,rwanda__tochman__trauma,temat.html

Inicjatywa proboszczów, czyli o niecierpliwości

2011-08-26T15:17:00.013+02:00

Misza Tomaszewski

„Łagodne środki już w tej sytuacji nie wystarczą. Konieczne jest wkroczenie chirurga i rozcięcie rany, tak by śmiercionośna ropa mogła wypłynąć na zewnątrz i umożliwić organizmowi Kościoła ozdrowienie”. Tymi słowami Tomasz Terlikowski komentuje sytuację, w jakiej znalazł się austriacki Kościół po opublikowaniu przez tzw. Inicjatywę Proboszczów listu otwartego, zatytułowanego Wezwanie do nieposłuszeństwa.

Duchowni zrzeszeni w austriackiej Inicjatywie – a jest ich obecnie około trzystu – deklarują na swojej stronie internetowej, że „z niepokojem i rosnącym niezadowoleniem obserwują, jak ludzie odpowiedzialni za kierowanie miejscowym, jak również światowym Kościołem uchylają się od odpowiedzi na wielką ilość otwartych pytań i problemów”. O jakie problemy chodzi? Księża wymieniają m.in.: kryzys parafii w konsekwencji spadku liczby powołań, niezrealizowane powołanie wszystkich chrześcijan do współodpowiedzialności za Kościół, konflikty sumienia związane z obowiązującym w Kościele prawem małżeńskim, stagnację na polu ekumenicznym.

Głośniej o Inicjatywie zrobiło się w połowie czerwca, po ogłoszeniu wspomnianego Wezwania do nieposłuszeństwa (z jego tekstem w języku angielskim, niemieckim i hiszpańskim można zapoznać się tutaj). „Wyrażona przez Rzym odmowa dokonania koniecznych reform i pasywność biskupów nie tylko zezwalają nam na podążanie za własnym sumieniem i podjęcie niezależnych działań, lecz ich od nas wymagają” – czytamy w oświadczeniu. Następnie wyliczone zostają kolejne postanowienia. Księża deklarują, że:

- włączą prośbę o reformę Kościoła do każdej liturgii;
- nie odmówią udzielenia komunii świętej wierzącym ludziom dobrej woli, wliczając w to tych, którzy powtórnie weszli z związek małżeński, wiernych innych Kościołów chrześcijańskich, a nawet (w szczególnych sytuacjach) ludzi, którzy oficjalnie opuścili Kościół katolicki;
- będą unikali sprawowania Eucharystii więcej niż raz dziennie w niedziele i święta, jak również korzystania z pomocy nieznanych wspólnocie, wizytujących księży;
- w sytuacji, w której nie sposób umożliwić wspólnocie uczestnictwa w mszy świętej, zezwolą na zastąpienie jej Liturgią Słowa połączoną z udzielaniem komunii świętej;
- będą ignorować zakaz wygłaszania homilii przez ludzi świeckich, w tym kobiety, o ile potencjalny kaznodzieja odznaczać się będzie odpowiednimi kompetencjami;
- będą sprzeciwiać się łączeniu parafii, nalegać zaś na to, by każda parafia miała swojego przywódcę: „mężczyznę czy kobietę, żonatego czy nie, pełno- czy niepełnoetatowego”;
- będą wykorzystywać każdą możliwość, by publicznie mówić o dopuszczeniu kobiet i ludzi żyjących w związku małżeńskim do kapłaństwa.

Tomasz Terlikowski komentuje: „Duchowni, o których mowa występują przeciwko niezmiennemu nauczaniu Kościoła i papieża w sprawach wiary i moralności, i uznają się za twórców doktryny, a nie za tych, którzy mają przekazywać to, czego naucza Kościół. Biskupi nie mają zatem szczególnie wyjścia i powinni ich błyskawicznie suspendować, ekskomunikować (co w przypadku większości z nich będzie tylko stwierdzeniem stanu faktycznego, bowiem panowie ci od dawna nie są już katolikami) i przekazać parafie ortodoksyjnym, wierzącym duchownym. Tylko w ten sposób można uratować Kościół w Austrii. Każda inna droga będzie tolerowaniem, zaprzestaniem leczenia śmiertelnej choroby, jaka drąży austriacki Kościół” – konkluduje publicysta.

Redaktor naczelny portalu Fronda.pl informuje, że „kardynał Christoph Schönborn zapowiada suspensy i ekskomuniki wobec zbuntowanych duchownych”. Być może i do tego dojdzie. Tymczasem jednak dobrze jest mieć pewność, że na tronie biskupim w Wiedniu zasiada nie Tomasz Terlikowski, lecz właśnie kardynał Schönborn. Warto wczytać się w oficjalne oświadczenia publikowane na stronie internetowej Diecezji Wiedeńskiej.

Ze swoją odpowiedzią na Wezwanie do nieposłuszeństwa kardynał Schönborn odczekał trzy tygodnie, ponieważ – jak sam pisze – głęboko dotknięty, nie chciał reagować natychmiast, by nie odpowiadać w gniewie i smutku. Swoją odpowiedź zatytułował w sposób znamienny: Wezwanie do jedności. Arcybiskup Wiednia skrytykował podniesienie nieposłuszeństwa do rangi cnoty, a posłuszeństwo chrześcijańskie, które każdy z członków Inicjatywy swego czasu ślubował, określił mianem „szkoły wolności”. „Kto, opierając się na sprawdzonym sumieniu, dochodzi do wniosku, że Rzym jest na złej drodze, że sprzeciwia się woli Boga, w skrajnym przypadku musi wyciągnąć z tego konsekwencje i zawrócić z drogi Kościoła rzymsko-katolickiego. Wierzę jednak i mam nadzieję, że tak skrajny przypadek tutaj nie zachodzi” – napisał kardynał. – „Ostatecznie każdy kapłan, wszyscy musimy zdecydować, czy chcemy iść jedną drogą z papieżem, biskupem i Kościołem powszechnym, czy też nie. […] Kto jednak porzuca zasadę posłuszeństwa, rozbija jedność”. W podobnym tonie wypowiedział się 24 lipca biskup pomocniczy Wiednia Helmut Kraetzl. „Wezwaniu do nieposłuszeństwa” przeciwstawił on „wezwanie do większej odpowiedzialności indywidualnej”. Napomniał też jednak: „W Kościele musimy nauczyć słuchać siebie nawzajem, także krytyków. Kto wie, przez kogo przemawia dzisiaj Duch Święty?”.

17 sierpnia rzecznik karynała Schönborna, Michael Prüller, zaapelował o deeskalację napędzanego przez media konfliktu pomiędzy Inicjatywą Proboszczów a zwierzchnikiem austriackiego Kościoła. Stwierdził, że kardynał „widzi problem nie w postulatach sformulowanych przez Inicjatywę, lecz w ostentacyjnym wezwaniu do nieposłuszeństwa”. Według Prüllera arcybiskup Schönborn uznaje wolność każdego katolika do popierania określonych zmian w Kościele, nawet jeśli on sam tych roszczeń nie popiera. Na oficjalnej stronie Diecezji Wiedeńskiej czytamy, że problem sankcji nie stoi dla karynała Schönborna w centrum sytuacji. Jego celem jest wspólne z księżmi wejście na drogę odpowiedzialnych reform diecezji. Reformy te staną się tematem rozmów pomiędzy arcybiskupem a księżmi na jesieni.

Widać, że głos austriackiego Kościoła, „drążonego przez śmiertelną chorobę”, różni się cokolwiek od głosu Tomasza Terlikowskiego. Szkoda, że nie potrafi on zachowania zbuntowanych księży potraktować ze zrozumieniem porównywalnym choć trochę do tego, z którym podchodzi do suspendowanego księdza z Makowa Podhalańskiego, Piotra Natanka. Szkoda, że w jego przypadku tak pięknie pisze o dobrej woli, której potrzeba obydwu stronom konfliktu – i tutaj, co trzeba podkreślić, ma Terlikowski rację – a zarazem tej samej dobrej woli z miejsca odmawia austriackim kapłanom. Gdy pisze redaktor „Frondy”, że „łagodne środki już w tej sytuacji nie wystarczą”, nie daje on wyrazu chrześcijańskiej otwartości, która nie wyklucza twardej konsekwecji, co zaprezentował kardynał Christoph Schönborn.

Co do zbuntowanych księży, to nie ma tu miejsca na bardziej wnikliwe wczytanie się w ich postulaty. Zainteresowanych wypada odesłać do bardziej kompetentnych autorów – np. teologicznych możliwości otwarcia drogi do kapłaństwa kobiet poszukuje w Polsce ks. prof. Alfons Skowronek. Zważając na budzącą wątpliwości, rewolucyjną formę, w jakiej zgłosili swoje postulaty proboszczowie, w charakterze przestrogi warto przypomnieć słowa, które Jarosław Gowin napisał o tzw. „katolicyzmie protestu”: „Poddani gwałtownej, nierzadko niesprawiedliwej krytyce ze strony środowisk nastawionych tradycyjnie czy integrystycznych, »katoliccy dysydenci« odsuwać się będą na obrzeża Kościoła bądź wręcz porzucać jego mury, zbliżając się do jakiejś formy »chrześcijaństwa bezwyznaniowego«. Taka będzie, dramatycznie wysoka, cena płacona za niecierpliwość”. Jeśli jedność chrześcijaństwa jest dla nas wartością – choć oczywiście nie wartością najwyższą – to wspomnijmy wieczorną porą, w naszej samotności, i o księdzu Natanku, i o niecierpliwych proboszczach z Austrii.

ilustracja: Paulina Dudek

Ludzie są dobre

2011-08-26T00:21:00.004+02:00

Na początek krótkie wprowadzenie:

Zostawiłem wczoraj kurtkę gdzieś na Powiślu. Zanim się spostrzegłem, minęły dobre dwie godziny. Kiepska sprawa. W kurtce klucze do mieszkania i portfel, w portfelu – dowód osobisty, karta bankomatowa, trochę gotówki. Zapowiadał się niezły cyrk: wyrabianie nowych dokumentów, wymiana zamków w drzwiach… Niech to szlag.

Natychmiast zerwałem się na równe nogi, by w akcie desperacji nawiedzić i przeszukać feralne miejsce. „Pozamiatane – myślałem. – Zważywszy na to, ile osób kręciło się tam dzisiejszego wieczoru, szanse są bliskie zeru… W najlepszym wypadku znajdę samą kurtkę”. Po drodze chwyciłem jeszcze telefon, odruchowo zerknąłem na wyświetlacz. Dwa nieodebrane połączenia z nieznanego numeru. Oddzwaniam.

Odzywa się dziewczyna o imieniu Pola, która znalazła moje rzeczy. W portfelu trafiła na numer telefonu (redakcyjne wizytówki wreszcie się na coś przydały). Pola mieszka obok miejsca, w którym zostawiłem kurtkę, więc tam też się umawiamy. Po drodze zdążam tylko kupić butelkę dobrego piwa w charakterze znaleźnego. Po piętnastu minutach operacja jest zakończona. Nie wiem, któremu z nas było bardziej głupio: mnie, że taki ze mnie kretyn, czy jej, że dostaje piwo w zamian za zwyczajne zwrócenie rzeczy właścicielowi. Wracam do domu, a świat jest piękny.

Morał? Zaufanie obcemu człowiekowi traktowałem dotychczas jak moralny obowiązek, strategię wychowania siebie i innych. W końcu jeśli będziemy traktować człowieka jak potencjalnego złodzieja, to tym łatwiej się on w roli złodzieja odnajdzie, realizując tym samym naszą projekcję. Praktyka, którą stosuje mój przyjaciel Mateusz – zostawianie roweru do popilnowania chłopakom z Woli czy Pragi – jest ważnym krokiem w budowaniu atmosfery społecznego zaufania. Zaufanie zobowiązuje.

Ale historia z Polą otworzyła przede mną nową perspektywę. Wiadomo, że Polska nie jest Danią. Że wielu z nas zostało w ciągu ostatniego roku naciągniętych, okradzionych czy w inny jeszcze sposób oszukanych. Że niby jest pod tym względem lepiej, ale wciąż źle. Spróbujmy to zdanie odwrócić: niby jest źle, a jednak lepiej! Niby kradną, ale coraz częściej słyszy się o kimś, komu oddali. Być może pora zacząć myśleć o zaufaniu jako o czymś więcej niż tylko strategii czy obowiązku. Przyzwyczajajmy się powoli do myśli, że nie tyle warto ufać innym, ile że ufać im trzeba. Bo po prostu na to zasługują.

Misza Tomaszewski

Czego Janosik chce od Warszawy?

2011-08-22T00:00:00.009+02:00

Życzliwy chłopak w żółtej koszulce. Na niej widnieje rysunek przedstawiający warszawską Syrenkę napadniętą przez cień zbója z ciupagą. To Janosik chce ograbić Warszawę. Chłopak zbiera podpisy pod obywatelskim projektem ustawy. Jego koszulka krzyczy do mnie: „STOP Janosikowe”. Pełen wątpliwości, zgadzam się na chwilę rozmowy. Dowiaduję się, że „janosikowe” to podatek, który bogate województwa (w tym województwo mazowieckie) płacą na rzecz biedniejszych. Podobno w ten sposób co roku z budżetu stolicy znika prawie miliard złotych. Dla chłopaka jest jasne, że to jawna niesprawiedliwość, więc jako mieszkaniec Warszawy powinienem zaprotestować. Nie zdradzając przed nim moich wątpliwości, przyjmuję ulotkę i obiecuję zapoznać się z projektem.

Dotrzymuję słowa i przyglądam się ulotce w domowym zaciszu. I już wiem, na co wystarczyłby miliard złotych, gdyby zostawiono je Warszawie. Czytam, że Warszawa jest największą ofiarą Janosika, a sama „zbójecka” ustawa – reliktem PRL. Zalewa mnie krew. Warszawa to największe i najbogatsze miasto w Polsce. Dochody jej mieszkańców są średnio o tysiąc złotych miesięcznie wyższe niż w całym kraju. Bezrobocie i ilość mieszkańców żyjących na granicy nędzy są też najniższe w Polsce. Czemu zatem mieszkańcy Warszawy w imię solidaryzmu społecznego nie mieliby wspierać biedniejszych regionów, tak jak Polska wspierana jest przez bogatsze państwa Unii Europejskiej?

Mimo wszystko czytam dalej. Odwiedzam stronę internetową inicjatywy. Tu znów straszy zły Janosik, tym razem stylizowany na warszawską Syrenkę. W lewej ręce trzyma łupy, które układają się w tarczę, prawą nad głową wymachuje ciupagą. Na górze napis: „To haracz, nie podatek”. Na stronie znajduję w końcu projekt ustawy. Zaskakujący. Okazuje się, że autorzy projektu, choć rzeczywiście postulują zmniejszenie „janosikowego” o 20% (a zatem w budżecie stolicy pozostałoby dwieście milionów, a nie, jak głosiła ulotka, miliard), posługują się merytoryczną argumentacją. W mieście mieszka znacznie więcej ludzi niż jest zameldowanych, a więc część mieszkańców stolicy nie płaci na nią podatków, a generuje koszta. A system naliczania „janosikowego” nie przewiduje takiej sytuacji. Projekt ustawy zakłada, że pieniądze z „janosikowego” nie będą trafiały do budżetu państwa, a będą przyznawane biedniejszym województwom w konkursach na konkretne cele, na podobnych zasadach jak dotacje z Unii Europejskiej (z tą zasadniczą różnicą, że nie byłby wymagany wkład własny biorących udział w konkursach). Autorzy ustawy liczą, że dzięki temu uda się zaoszczędzić na biurokracji te 20%, które zostaną w budżetach najbogatszych województw, a podatnicy będą mieli poczucie, że wiedzą, na co dokładnie idą ich podatki. W zestawieniu z odrażającą otoczką projekt ustawy wydaje się zaskakująco rozsądny i umiarkowany.

To wszystko rodzi pytanie: dlaczego społeczny projekt ustawy ma dużo większe szanse wzbudzić sympatię warszawiaków, gdy odwołuje się do najprostszych emocji? Dlaczego, skoro tak wielu z nas jest zadowolonych ze swojego życia i stanu posiadania, elementarna sprawiedliwość społeczna kojarzona jest ze zbójectwem i kradzieżą? Ciekawe jak reagowaliby Polacy, gdyby w podobnym tonie o solidaryzmie społecznym w ramach Unii Europejskiej zaczęli mówić Niemcy. Moralność Kalego?

Choć ostatecznie projekt ustawy wydaje mi się rozsądny, nie podpisałem. Retoryka jego autorów skutecznie mnie odrzuciła.

Maciek Onyszkiewicz

Galeria U

2011-08-21T23:50:00.028+02:00

W stolicy Białorusi zabroniono mówienia po białorusku i noszenia narodowych symboli nieuznawanych przez państwo. Ponieważ na demonstracjach zakazano okrzyków, zbuntowani obywatele nie zaczęli klaskać. Teraz zakazano publicznego klaskania. Miejsce przy Prospekcie Niezależności, w którym kilka lat temu stało słynne miasteczko namiotowe, mieszkańcy omijają szerokim łukiem. Kilkuosobowe grupy przechodniów mogą zostać zatrzymane przez OMON jako potencjalna demonstracja.

A jednak już kilometr dalej znajduje się Galeria U - oaza wolności akceptowana przez reżim.

W baraku, na powierzchni kilkuset metrów zmieszczono jedyną na Białorusi prywatną galerię sztuki, popularny klub Malako, białoruskojęzyczną księgarnię i sklep z pamiątkami.

„U” krótkie („Ў”), od którego nazwę wziął ten azyl, nie występuje w żadnym innym języku oprócz białoruskiego. Faktycznie, łatwiej niż gdziekolwiek indziej usłyszeć tam białoruski, który dla elit stał się symbolem walki o wolność narodową. Ale co najważniejsze, sam fakt tworzenia instytucji kulturalnej niepodlegającej kontroli wszechobecnego państwa urasta do rangi działalności opozycyjnej, dlatego miejsce stało się symbolem niezależności i walki o wolność nawet dla tych, którzy w Mińsku nie bywają.

Białoruscy artyści sami siebie cenzurują, ograniczając swoją twórczość do kwestii najważniejszych i najbardziej bolesnych na co dzień. Białoruski artysta jest postacią przeklętą, ponieważ ze względu na swoją świadomość wystaje ponad równo skrojoną formę społeczeństwa. Dlatego niewola polityczna i poszukiwanie własnej tożsamości narodowej stały się głównymi tematami ich prac. Czy my, Polacy, skądś to znamy?

I tak Raslan Waszkiewicz chciałby uciec od roli artysty w ogóle. Na urządzonej w Galerii U wystawie „Ona nie może powiedzieć” prezentuje umowę, w której zobowiązuje się do niezajmowania się sztuką przez miesiąc pod warunkiem wypłacenia mu pensji. Siergiej Szabohin pokazuje na zdjęciach to, czego się boi na co dzień (powyżej), a Żanna Gładko, poprzez sięganie do swojej podświadomości, poszukuje odpowiedzi na pytanie o swoje korzenie. Nie da się ukryć, że jest to poszukiwanie w głąb stłamszonej przez reżim tożsamości narodowej.

Oprócz strachu czy pokusy porzucenia zawodu artyście pozostaje jeszcze jeden trudny wybór. W Warszawie na wystawie „Otwierając drzwi? Sztuka Białoruska dzisiaj” pokazano pracę Oksany Gurinowicz, przedstawiającą schematycznie kierunki emigracji znanych sobie projektantów i artystów, którzy opuścili Mińsk. Obok zamieściła analogiczny schemat, ale dotyczący powrotów. Łatwo się domyśleć, że skala emigracji przewyższała czterokrotnie skalę powrotów. Ilu z nich wróciłoby z diaspory, gdyby mogli swobodnie tworzyć w Mińsku?

Białoruski Niezależny Teatr z Mińska jest rozpoznawalny na całym świecie. Artyści mieli gościć w kwietniu na deskach Teatru Polskiego. Niestety, w ostatniej chwili musieli odwołać swój wyjazd i zrezygnować ze wszystkich podróży do czasu zapewnienia sobie legalnego, stałego pobytu w Stanach Zjednoczonych. W Mińsku prokuratorzy mają już gotowe akty oskarżenia na twórców Niezależnego Teatru, grożące karą nawet do kilku lat łagru. Wyjeżdżając, artyści nie mogą porzucić myśli ani o powrocie, an i o trudnym losie emigranta politycznego (zobacz film). I tu historia wydaje się być nam już znajoma.

Mateusz Luft

„Ona nie może powiedzieć”, Galeria U, Mińsk
„Otwierając drzwi? Sztuka Białoruska dzisiaj”, Galeria Zachęta, Warszawa

List do redakcji

2011-08-16T20:26:00.008+02:00

Cyryl Skibiński oraz jego rozmówcy w artykule „Rewolucja na wydaniu” zwracają uwagę na możliwość podniesienia międzynarodowej pozycji Polski poprzez aktywne wsparcie działań mających miejsce w różnych krajach zmierzających do poszerzenia w nich sfery wolności. W artykule słusznie podkreślona została rola tradycji Solidarności oraz pokojowego przejścia do wolności w Polsce jako doświadczenia dodającego naszej roli wiarygodności. Co ważne, autor artykułu zwraca uwagę, iż rola Polski nie powinna być budowana przeciw pozostałym krajom Europy Środkowo-Wschodniej, lecz wraz z nimi i powinniśmy starać się nie o monopol na tym polu, lecz o pozycję lidera.

Chciałbym zwrócić uwagę, iż zaangażowanie polityków wolnej Polski w sprawę demokratyzacji krajów północnej Afryki nie powinno być nazywane debiutem. Co więcej w porównaniu z sytuacjami wcześniejszymi ma ono dużo mniejszą rangę. Zaangażowanie prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego w 2004 roku w rozwiązywanie konfliktu na Ukrainie, czy prezydenta Lecha Kaczyńskiego w sprawy Gruzji wiązały się z obecnością na miejscu głowy państwa i wywarły faktycznie znaczący wpływ na rozwój wydarzeń.

Aleksander Kwaśniewski włączył w swoje działania prezydenta Litwy, zaś Lech Kaczyński przywódców Ukrainy, Litwy, Łotwy i Estonii. Działania obu prezydentów realizowały zawarte w artykule postulaty działania wspólnie z sąsiednimi krajami. W obu też przypadkach istotnie podniosło to pozycję Polski. Co więcej wizyta pięciu przywódców państw w Tbilisi w momencie ogromnego zagrożenia Gruzji była przykładem prawdziwej solidarności, którą łatwo powiązać z tradycją i duchem ruchu Solidarność. Polska wyraźnie wystąpiła tu w roli lidera. I co ważne, rola ta nie została wywalczona, ale wypracowana w wyniku wyjścia z inicjatywą zaakceptowaną przez cztery inne państwa, którym zaproponowano w niej udział. Przy tym co ważne spektakularne wyjazdy na Ukrainę i do Gruzji nie były jednorazowymi ekstrawagancjami, lecz punktami kulminacyjnymi szeregu szerszych i systematycznych działań.

Myślę, że te dwa znakomicie nadające się na nadanie im rangi symbolicznej wydarzenia, zestawione z doświadczeniem Solidarności mogą mieć istotne znaczenie dla budowania naszej pozycji eksperta. Stąd też należy podkreślać ich rolę i także z nich czerpać przy zaangażowaniu się w kolejnych miejscach. Pokazują bowiem, iż nie tylko mamy w dorobku własny sukces na drodze do wolności, ale także sukcesy we wspieraniu innych. Ważne jest to także z tego względu, iż należy pamiętać, iż my Polacy należymy do społeczeństw szczególnie zorientowanych na historię i dla nas lata 1980-1989 to współczesność, a dla wielu społeczeństw odległa historia. Podkreślenie roli wydarzeń z roku 2004 czy 2008 pozwoli wytworzyć wrażenie ciągłości pomiędzy historią a teraźniejszością.

Ponadto, wbrew pozorom, nadanie wysokiej rangi w powszechnej świadomości związkom pomiędzy ruchem Solidarność, a zaangażowaniem prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego na Ukrainie, i prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Gruzji może pozwolić na zbudowanie pola porozumienia mogącego pomóc w przełamaniu nabrzmiewającego konfliktu wewnętrznego w którym pogrążona jest ta część polskiego społeczeństwa dla którego polityka ma znaczenie. O tym że jest to możliwe świadczy to, iż działania te znajdowały wyraz aprobaty wśród osób będących zdecydowanymi przeciwnikami politycznymi obu prezydentów. O działaniach Aleksandra Kwaśniewskiego na rzec Ukrainy kilkakrotnie z uznaniem wypowiadali się Jarosław i Lech Kaczyńscy, a o zorganizowaniu przez Lecha Kaczyńskiego międzynarodowej koalicji w obronie Gruzji kilkakrotnie z uznaniem napisał Adam Michnik.

Hubert Trammer

ilustracja: Ola Micińska

Manifest redaktora działu Poza Europą

2011-08-15T03:00:00.016+02:00

Dziś na świecie żyje siedem miliardów mieszkańców. Półtora miliarda ludzi oraz pięć i pół miliardów tubylców. Rozróżnienie jest proste. Pierwsi to My, drudzy to Oni. Choć w zasadzie wokoło jesteśmy wyłącznie My. Trudno dokładnie powiedzieć gdzie są Oni. Gdzieś na pewno. Gdzieś poza Europą. Ale gdzie dokładnie – nie wiemy. A ta nasza niewiedza Ich dotycząca jest wyjątkowo nam wygodna. Ktoś wie, gdzie leży Kiribati lub Gujana? A po co miałby wiedzieć.

My - najbogatsze społeczeństwa świata, świetnie wyedukowane pokolenia, świadome swoich licznych praw i potężnych możliwości jednostki – z dumą określamy nasz świat Światem Pierwszym, bogatą Północą. I z tej perspektywy obserwujemy siebie i innych. A jeżeli coś jest obce naszej rzeczywistości mówimy, że jest nienormalne. Że jest Trzecim Światem lub Peryferium. Zatem, brak pitnej wody to nienormalność. Powszechny analfabetyzm – nienormalność. Egzystencja za dwa dolary dziennie – nienormalność. Nie wspominając już o różnych rozwiązaniach prawnych, rytuałach religijnych, systemach wartości. Norma to My. Wpatrzeni w siebie, nie zdajemy sobie sprawy, że nasza norma dotyczy malutkiej grupy mieszkańców tej planety, a nienormalność na tym świecie sięga osiemdziesięciu procent. Tu ideologiczny projekt trzecioświatyzmu przychodzi nam z pomocą – sumienia nie obciąża, oka nie smuci, odpowiedzialności nie wzywa.

Czy umiemy bez tej dumy spojrzeć w lustro? Czy umiemy wykrzyczeć, że jesteśmy wyzyskiwaczami? To jest niezbędne. Tak, i ja jestem wyzyskiwaczem. Pośrednio czerpię profity z historycznego, ale i teraźniejszego wyzysku Ich. I nieprawdą jest, że lepiej o tym nie wiedzieć. Wiedza jest moim obowiązkiem, moim minimum, moim zaczynkiem zmian. Inaczej nadal będę tożsamościowym kaleką, przygwożdżonym ciasnotą pierwszoświatowych horyzontów. Przygwożdżonym sytą perspektywą mojej elitarnej normalności. Europejczykiem nazywającym gorszy status i różnorodność nienormalnością, czasem ładniej: egzotyką. Czas na zmiany. Jeżeli nie spróbujemy głębiej poznać Ich, to nie uda nam się odpowiedzialnie zdefiniować Nas. Jesteśmy niepełni. Nie ma „ja” bez „on”. Nie ma Europy bez Poza Europy. Oto rola tego działu „Kontaktu”.

W Poza Europą tubylec jest człowiekiem. W Poza Europą za tego człowieka jesteśmy po chrześcijańsku odpowiedzialni. W Poza Europą nie używamy względem innych retoryki europejskiego humanistycznego uniwersalizmu. Choć w Poza Europą nadal jesteśmy Europejczykami. W Poza Europą wyrzekamy się europocentrycznej perspektywy. W Poza Europą upodmiotowiamy, tych których Europejczycy poza Europą uprzedmiotowiali. W Poza Europą nie poszukujemy jedynej słusznej prawdy. W Poza Europą pragniemy pokazywać głębie różnorodności. W Poza Europą nie mamy ambicji tłumaczenia świata. W Poza Europą stawiamy zarówno na empatię, jaki i na dialog. W Poza Europą nie boimy się krytykować. W Poza Europą wsłuchujemy się w innych. W Poza Europą nie zadowalamy się prostymi odpowiedziami. W Poza Europą obnażamy wszelkie objawy europocentryzmu, imperializmu, orientalizmu i kolonializmu. W Poza Europą jesteśmy świadomi naszego pozaeuropejskiego dziedzictwa. W Poza Europą jesteśmy zaledwie gośćmi. Poza Europą to miejsce kontaktu.

Paweł Cywiński

Kupa atrakcji

2011-08-15T01:05:00.009+02:00

W miniony weekend miałem przyjemność odwiedzić Rzeszów, by poprowadzić warsztaty fotograficzne odbywające się w ramach imprezy organizowanej przez Narodowe Centrum Kultury. Wstyd się przyznać, ale brak czasu spowodował, że oprócz zorientowania się we własnych obowiązkach nie zdążyłem dokładnie sprawdzić, na czym właściwie owa rzeszowska impreza miała polegać. Sama nazwa „Europejski Stadion Kultury” niewiele wyjaśniała…

Na miejscu okazało się, że moje warsztaty to maleńki trybik w wielkim polsko-ukraińskim przedsięwzięciu, którego celem jest „przybliżenie bogactwa i różnorodności naszych kultur oraz uwypuklenie ich cech wspólnych” w ramach przygotowań do zbliżającego się Euro 2012. W kolorowym, niemal stustronicowym folderze informacyjnym w twardej oprawie, czytałem dalej: „Wykorzystując czas zainteresowania oboma krajami, możemy upowszechniać i zaszczepiać idee aktywności i wspólnego działania wśród młodych ludzi, umożliwiając im nie tylko sportowe doznania, ale dając również szansę na poznanie kultury i historii sąsiadujących ze sobą krajów, które łączy znacznie więcej niż tylko wspólna organizacja mistrzostw”.

Nie mylił się Krzysztof Dudek, dyrektor NCK, gdy podczas otwarcia Europejskiego Stadionu Kultury, mówił że „liczba imprez przyprawia o zawrót głowy”. Organizatorom przyświecało prawdopodobnie przekonanie: „im więcej tym lepiej”. Program trzydniowej imprezy to bowiem ponad sto projektów, a wśród nich spektakle teatralne, projekcje filmów, warsztaty, wystawy, debaty, sztuka performance, gry miejskie, instalacje i koncerty o najróżniejszej tematyce. Nic w tym złego. Każdy, kto cierpliwie przekopie się przez folder informacyjny, z pewnością znajdzie tam coś dla siebie. I choć nie mogłem się oprzeć wrażeniu chaosu, na tę część ESK narzekać bym nie chciał.

W całym tym nieprzebranym morzu atrakcji, jakie zapewniał ESK, w mojej pamięci najsilniej utkwił jednak koncert inauguracyjny „Gramy razem!”. Na przytulnym, kameralnym rynku Rzeszowa stanęła monstrualna scena, błyskająca jaskrawymi światłami prosto w oczy widowni. Kierownictwo muzyczne nad koncertem objął Krzesimir Dębski. Oprócz skomponowanej przez niego specjalnie na tę okazję kantaty, wykonywanej przez orkiestrę Filharmonii Podkarpackiej i orkiestrę Jupiter ze Lwowa, usłyszeć można było też m.in. Patrycję Markowską, Macieja Maleńczuka, zespół Wilki, Haydamaky czy Enej, rywalizujących w konkursie na „Przebój Stadionów 2012” (zwyciężył Maleńczuk i jego piosenka Mundialeiro, za co artysta otrzymał specjalny puchar z rąk prezydenta Rzeszowa Tadeusza Ferenca). Główną gwiazdą tego polsko-ukraińskiego wieczoru była natomiast… brytyjska grupa trip-hopowa Morcheeba. Ponadto w tle, na kamienicach wokół rynku, wyświetlano multimedialne projekcje stadionu piłkarskiego, a nad publicznością unosiła się dziwna konstrukcja, na której swoje umiejętności prezentowała hiszpańska grupa akrobatów Pujo. Wszystko to, okraszone konferansjerką Przemysława Babiarza i Inny Cymbulak, prezentowane na żywo w TVP1 i Narodowej Telewizji Ukrainy, aż ociekało absurdem i niezdrowym eklektyzmem. Pozostaje mieć nadzieję, że mało kto z oglądających ów koncert pamiętał, że ma on „dać szansę na poznanie kultury i historii Polski i Ukrainy”.

Gdyby organizatorem koncertu „Gramy razem!” było przypuśćmy Lato z Radiem, Hoop Cola czy Pedigree Pal, w ogóle nie zwróciłbym uwagi na jego festynową formę. Trwają przecież wakacje, a poza tym tego rodzaju pseudokulturalne kapiszony są niestety dosyć popularną formą. Jednak gdy inicjatorem całego przedsięwzięcia jest Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a organizatorem – Narodowe Centrum Kultury, moje oczekiwania są nieco ambitniejsze. Nie mówiąc już o tym, że w momencie, gdy wiele cennych imprez kulturalnych nie otrzymuje finansowego wsparcia z Ministerstwa, organizowanie tak kosztownych i banalnych wydarzeń budzi niesmak.

Pozostaje tylko nieśmiało liczyć na to, że koncert „Gramy razem!” zniknie w masie innych atrakcji ESK, choć fakt, że inaugurował on całe przedsięwzięcie oraz że był transmitowany na żywo w radiu i telewizji zarówno w Polsce, jak i na Ukrainie, nie pozwala za bardzo w to uwierzyć.

Uważnie przejrzałem całą listę organizatorów i – co w ogóle mnie nie zdziwiło – nie znalazłem na niej postaci dyrektora artystycznego. Warto byłoby go zatrudnić, najlepiej obcinając budżet koncertu „Gramy razem!”.

Tomek Kaczor

Instrukcja

2011-08-08T19:12:00.005+02:00

Zabronione jest oglądanie sztuki na pusty żołądek. Tylko w skrajnych przypadkach można pozwolić sobie na to, by głód potęgował egzystencjalną troskę wywołaną przez dzieło. A więc najpierw – najeść się. Potem: kawa, woda, toaleta. Wchodząc na ekspozycję warto wiedzieć, ile nas czeka, znać plan i od razu wybrać z niego jedną trzecią.

Amerykanie, którzy zarazili świat formułą szybkiego jedzenia, wkrótce potem ratowali swoje ciała i psychikę promocją tak zwanego slow food; jedzenia wolnego i koneserskiego, do którego kluczem jest umiarkowanie. Podobnie z muzeami: między abstynencją odchudzającą nasze umysły i wyobraźnie, a uzależnieniem, które także czasem prowadzi do opłakanych skutków (dematerializacji i oderwania od rzeczywistości), mamy złoty środek, czyli sporadyczne wizyty.

Dzień wolnej sztuki

Muzea upodobniają się do centrów handlowych (patrz architektura, komercyjne zaplecze), a serwowany przez nie towar może być spożywany na stojąco, ale już nie na szybko. Prace wymagają czasu i przetrawienia. Stąd w Ameryce powstała idea Slow Art Day. Dzień wolnej sztuki działa na zasadzie Flash mobu – skupia nieformalną grupę ludzi, którzy w umówionym czasie wykonują tą samą czynność. W trakcie Slow Art Day jedynym zadaniem ochotników jest oglądać dzieło sztuki przez ok. 10 minut, co nawet dla wprawionych bywa wyzwaniem. W Warszawie Slow Art Day odbywał się w maju w Muzeum Narodowym, a jego uczestnicy z zadowoleniem odkrywali, że przed obrazem można się swobodnie zasiedzieć. I że nie trzeba mieć wyrzutów sumienia jeśli za jednym „posiedzeniem” nie obejrzy się całej kolekcji.

W ramach wybiórczego i niespiesznego oglądania sztuki polecam, tym którzy sierpień spędzają w Warszawie, jedną pracę prezentowaną w Muzuem sztuki nowoczesnej (ul. Pańska 3, za domem meblowym Emilia, wstęp bezpłatny). Wystawa „Niepoprawny komiks i animacja” gromadzi czarno-białe rysunki, komiksy i animacje polskich i zagranicznych twórców. Pokazano znanego i lubianego Marka Raczkowskiego, uznanego twórcę filmów – Piotra Dumałę. Dan Perjovschi, rumuński rysownik przygotował specjalnie na wystawę rysunki o Polsce i Warszawie, które naniósł na ściany tymczasowej siedziby Muzeum. Urządzona ponad dziesięć równoległych projekcji animacji: w tym Williama Kentridge'a i kolektywu Blu Muto z Buenos Aires. Całości towarzyszy mała czytelnia z wyłożonymi komiksami o sytuacji politycznej w Korei Południowej, Chinach i na Ukrainie.

Dobór rysunków odsłania ich polityczny potencjał, a także ich polityczną niepoprawność. Prace są czarno-białe dosłownie i w przenośni. Rysowane lekką kreską wypowiedzi nierzadko są obsceniczne lub antyklerykalne. Przygnębiające, bo dużo w nich brudu i przemocy. Czasem jednak ekskrementy w cudowny sposób zamieniaj się w motyle, a ofiara morderstwa powstaje z martwych i odchodzi wesołym krokiem z miejsca zbrodni.

Regulator

Polecona praca to otwierające wystawę animacja Phillippe Grammaticopoulosa pt. Regulator ( Le Regulateur, 2005). Czas trwania 20 minut. Opowiada historię pary człekokształtnych robotów, którzy udają się do wytwórni dzieci. W budynku przypominającym fabrykę i zarazem Panteon – świątynię Bogów, w hali produkcyjnej wybierają niemowlę i wszystkie mu potrzebne części ciała: nogi, ręce, oczy, uśmiech. Doskonale narysowana animacja jest antyutopią, światem, w którym kontrola narodzin prowadzi do całkowitej unifikacji istot ludzkich, idiotyzacji i dehumanizacji. Praca Grammaticopoulosa obrazuje lęk przed stosowaniem sztucznego zapłodnienia na masową skalę. Nie jest jednoznaczną wypowiedzą w kwestii in vitro, ale wyraźnie dominuje w niej sceptycyzm. Chwali się MSNowi, że zdecydowało się na przyznanie centralnego miejsca na ekspozycji pracy, do której nie przylega metka „lewicowości”.

Regulator jako działanie artystyczne ma niewielkie znaczenie przy merytorycznych dyskusji o in vitro. Jednak w rozmowach, które toczymy przy stołach lub w negocjacjach prowadzonych przez polityków, więcej niż pożyteczne może okazać się pewne prze-rysowanie mitów, lęków i wyobrażeń o świecie-po-in-vitro.

Wystawa jest czynna do 18 września.

Katarzyna Kucharska

Zostań papieżem

2011-08-08T01:52:00.013+02:00

Sezon ogórkowy i wakacyjny w pełni. Nie zdziwiło mnie zatem ani trochę, gdy na stronie „Vatican Insider”, wydawanej przez włoski dziennik „La Stampa”, zobaczyłem tytuł: „Let’s play being Pope”.

„Vatican Wars” to gra dostępna na Facebooku, w której wcielić się można w rolę kościelnego hierarchy, którego zadaniem jest objęcie tronu piotrowego. W konklawe, które ma kończyć grę, każdy uczestnik zabawy będzie mógł oddać swój głos na innego gracza. By zdobyć doświadczenie, popularność i pozycję, należy codziennie czytać Pismo Święte, kupować odpowiednie szaty, udzielać się charytatywnie i wygrywać debaty na „najważniejsze tematy w Kościele”.

Dość entuzjastyczny ton, z jakim pisze o grze „Vatican Insider” sprawił, że postanowiłem nie przejmować się konfrontacyjną nazwą i z bliska przyjrzeć się sprawie. Wprowadzający w grę filmik wzbudził we mnie jednak wątpliwości. Okazuje się bowiem, że „Watykańskie Wojny” są grą zespołową. Już na starcie należy opowiedzieć się po stronie „Templariuszy”, próbujących przeciwdziałać jakimkolwiek, choćby najmniejszym, odstępstwom od doktryny, lub wesprzeć „Krzyżaków”, chcących wywrócić do góry nogami całe nauczanie Rzymu. Jeśli gracz nie wie, co jest mu bliższe, może rozwiązać szybki test, obejmujący pięć zagadnień, jak widać wystarczających, by określić, jaki stosunek do Kościoła ma delikwent. Te kwestie to podejście do aborcji, regulacji urodzeń, celibatu księży, kapłaństwa kobiet i związków homoseksualnych.

Rozumiem, że aby gra była atrakcyjna, potrzebny jest element rywalizacji, który najłatwiej uzyskać prostym podziałem: „my” – „oni”, zwłaszcza, gdy „my”, zależnie od wybranej frakcji, znaczy „nowocześni i otwarci” lub „strażnicy prawdziwej wiary”, zaś „oni” to „zacofańcy i ortodoksi” albo „libertyni i hedoniści”. Rozumiem, że wspomniana lektura Pisma musi ograniczać się do klikania myszką, a debaty polegają na porównaniu levelu, na którym znajdują się postaci. To wszystko nie jest kłopotem, fabuła dobra, jak każda inna. Mimo to z „Vatican Wars” kłopot mam.

Wynika on z lektury innego tekstu na temat tej prostej i nieszczególnie wymagającej gry. Jej twórcy dość swobodnie dorabiają do niej bowiem ideologię, którą próbują uzasadnić pseudonaukowymi badaniami. Wybrawszy spośród 30 tysięcy testujących grę użytkowników, niecałą pięćsetkę i przeprowadziwszy wśród nich sondę, ogłosili się szerzycielami Ewangelii i zaangażowania religijnego. Dla przykładu, wedle ich wyliczeń, 30% grających chodzi do kościoła częściej, niż zanim zaczęli używać aplikacji, a 45% spośród mężczyzn poniżej dwudziestego czwartego roku życia od kiedy zaczęło grać w „Watykańskie wojny”, jest bardziej zainteresowane pójściem do seminarium. Te i inne wyniki „badania” sprawiają, że Cheyenne Ehrlich założycielka firmy, spod klawiatury której wyszły „Vatican Wars”, nie boi się mówić, że są one „najpotężniejszym i najbardziej zajmującym narzędziem do pobudzania wzrostu uczestnictwa we Mszy, praktykach religijnych i zainteresowania kapłaństwem, jakie kiedykolwiek widzieliśmy”.

We wspomnianym już wcześniej filmiku instruktażowym pojawia się zdanie, mówiące, że każdy z graczy musi odpowiedzieć sobie na pytanie, co powiedziałby Jezus na temat kierunku, w którym powinien podążać Kościół. Wydaje mi się, że takie zgadywanie zakrawa o bluźnierstwo, dlatego nie będę udawał, że wiem, czego Chrystus by chciał. Wydaje mi się jednak, że formowanie poglądów w debatach bez argumentów, poznawanie Pisma przez klikanie myszką czy powołanie kapłańskie mające źródło w grze komputerowej, nie jest tym, o co naprawdę chodzić może prawdziwemu Kościołowi. O co zaś chodzi twórcom „Vatican Wars”, nietrudno się zorientować. Gdy nie dajemy rady w debatach zdobywać doświadczenia i charyzmy, zawsze możemy pomóc sobie kartą kredytową. Za niecałe 15 złotych, po przeliczeniu ich na wirtualne pieniądze, otrzymamy relikwie Krzyża, dające +35 do charyzmy i +15 do nieskazitelności. Ile kosztuje odrobina przenikliwości, którą chętnie podarowałbym dziennikarzom „Vatican Insider”, nie mam pojęcia.

Ignacy Dudkiewicz
zdjęcie: www.vaticanwars.com, SGR Games LLC

Arytmetyczny szantaż

2011-08-01T03:00:00.006+02:00

O próbę refleksji nad funkcjami i sensem kary pokusimy się w następnym, jesiennym numerze „Kontaktu”. Dziś jednak – dziesięć dni po tragicznych wydarzeniach w Oslo i na wyspie Utøya – gdy liczni polscy politycy i publicyści nawołują do rozpoczęcia nowej debaty nad karą śmierci, nie sposób nie odnieść się do tematu.

Liberalne prawo okazuje się być wartością samą w sobie, czymś na tyle doskonałym i skończonym, że musi pozostać niezmienione nawet w obliczu najbardziej potwornej zbrodni. Zbrodniarz wygrałby, gdyby zmieniono prawo, przegrywa, jeśli nic się nie zmieni. […] Logiczną konsekwencją takiego myślenia byłoby ogłoszenie, że odpowiedzią na kolejne zbrodnie powinno być nie zaostrzenie, lecz złagodzenie prawa. Tylko tak przecież można naprawdę pokazać, że morderca nie odniesie zwycięstwa nad tym, czego nienawidzi: nad liberalnym społeczeństwem. Tyle że cały ten sposób opisu zdaje się być całkiem chybiony. To nie prawo i jego system jest tu zakładnikiem, ale ludzkie życie. Prawo samo w sobie jest wartością tylko o tyle, o ile skutecznie to życie chroni. Kto tego nie pojmuje, niech odpowie sobie na następne pytania. Ilu ludzi musiałoby zginąć, żeby zmiana prawa nie została uznana za zwycięstwo zabójcy? 100? 200? a może 300? Ilu zbrodniarzy musiałoby się pojawić, żeby nieuleganie im pozostawało zwycięstwem? To absurdalna logika i nie ma sensu jej kontynuować.

Wbrew Pawłowi Lisickiemu, który jest autorem tych słów, „liberalne prawo” – czy to norweskie, czy polskie, czy jakiekolwiek inne – bynajmniej nie jest wartością samą w sobie. Wręcz przeciwnie, za cel stawia mu się ochronę ludzkiego życia, nieredukowalnego zresztą do egzystencji czysto biologicznej. Tyle tylko, że idzie tu – jeśli wziąć pod uwagę model idealny – o ochronę życia każdego człowieka: zarówno ofiary, jak i sprawcy. Ukaranie sprawcy śmiercią nie przywróci życia jego ofierze. Ktoś powie na to, że tej konkretnej ofierze nie, ale – być może – ocali życie ofiar przyszłych, których niedoszli oprawcy zrezygnują ze swych zbrodniczych zamiarów w obawie przed tym, by z kolei samemu nie stać się ofiarami. Być może. Tu pojawia się jednak problem, którego Paweł Lisicki zdaje się nie zauważać.

Liberalni prawodawcy idą za wskazaniem Kanta, gdy zakładają, że żadnego człowieka nie wolno nam traktować jak środka do celu. Nie powinniśmy instytucjonalnie przyzwalać na poświęcanie czyjegoś życia w imię chronienia życia kogoś innego, jeśli nie mamy do czynienia z sytuacją obrony koniecznej lub sytuacją ograniczonych zasobów, w której brak decyzji sprawia, że podejmuje się ona sama (w sposób mniej lub bardziej przypadkowy). Każde inne rozwiązanie oznacza wpadnięcie w utylitaryzm, czyli etykę użyteczności, i wartościowanie ludzkiego istnienia, od którego się wszak Paweł Lisicki odżegnuje. Logika „liberalnego prawa”, w kwestiach fundamentalnych odpornego na arytmetyczny szantaż, bynajmniej nie jest absurdalna.

Mniej konsekwentną wydaje się logika naczelnego „Rzeczpospolitej”, który w chrześcijańskie pryncypia próbuje tchnąć ducha utylitaryzmu. Jego wypowiedź przypomina mi rozmowę, którą przeprowadziłem kilka lat temu z pewnym chłopcem. Nie mogąc uwierzyć w to, że jestem przeciwnikiem kary śmierci, starał się on przekonać mnie do zmiany zdania coraz bardziej radykalnymi przykładami. A gdyby ktoś mi zabił siostrę… A gdyby wcześniej ją zgwałcił… A gdyby znęcał się nad zwłokami… Taką wyliczankę, apelującą bardziej do uczuć niż rozumu, można oczywiście ciągnąć w nieskończoność. I wydaje mi się, że to właśnie robi Paweł Lisicki, starając się uprawomocnić dyskusję nad określeniem miary zbrodni, która usprawiedliwiałaby instytucjonalne uśmiercenie zbrodniarza. Tymczasem co do tego, że pewne prawa są nienegocjowalne, liberalizm zgadza się z chrześcijaństwem. Co nie znaczy bynajmniej, że wspomnianą dyskusję, która już się wszak rozpoczęła, należałoby cenzurować. Powinno to po prostu dać nam do myślenia.

Misza Tomaszewski

Kebab w mieszanym sosie

2011-08-01T01:18:00.013+02:00

Jeszcze niedawno, ku rozpaczy warszawiaków, zanosiło się na to, że wszystkie witryny przy głównym placu Żoliborza zajmą banki. O problemie napisała „Gazeta Wyborcza”, mieszkańcy zorganizowali happening przekornie przemianowując „Plac Wilsona” na „Plac Bankowy” i wokół sprawy zrobił się szum. Na krytykę pozytywnie odpowiedział burmistrz i obiecał, że dzielnica będzie prowadzić politykę czynszową promującą sklepy i restauracje, aby po 17.00 – a więc godzinie zamknięcia banków - plac nie przypominał bezludnej wyspy, tylko tętniące życiem serce dzielnicy. Zresztą zaraz za słowami poszły czyny i zadeklarowano, że lokal zwalniany właśnie przez sklep obuwniczy, zajmie kawiarnia. Radość wielka. I tym większe rozczarowanie, gdy zamiast przytulnej kawiarni powstał tam bar serwujący kebab.

Granda! A neonowy szyld za wielki. I jaki brzydki! Wszystko prawda - o ile przyjemniej byłoby móc usiąść sobie przy rozbudzającym zmysły espresso, pienistym Macchiato, czy wiosennym smoothiesie, niż w oparach smażącej się baraniny głuchnąć przy hitach Radia Eska. Szczytem marzeń byłoby, gdyby konsumpcję uprzyjemniała gościom wystawa fotografii, koncert, albo emocjonująca dyskusja – słowem, gdyby zamiast wyzutego z aspiracji kulturalnych fast fooda, powstała żoliborska klubokawiarnia na wzór Nowego Wspaniałego Światu czy Chłodnej 25.

Ambitny warszawiak może być więc nowym lokalem zawiedziony, ale dziwnym trafem stoliki w kebabie Amrit są zawsze zajęte. Okazuje się bowiem, że w Warszawie wciąż istnieje duże zapotrzebowanie na miejsca, do których można przyjść ze znajomymi, tanio zjeść i pogadać przy piwie. Sam fakt, że ludziom chce się wyjść z domów jest wartością, ale żeby to spostrzeżenie nie wydawało się zupełnie miałkie, trzeba porównać sytuację Żoliborza z warunkami w biedniejszych dzielnicach, na przykład – pozwalam sobie na sztampę – na Starej Pradze. Średnio co trzysta metrów wpada się tam na sklep nocny z alkoholami, ale barów czynnych wieczorami jest jak na lekarstwo (pomijając kilka modnych klubów). Co z tego wynika? Tyle tylko, że ludzie tankują w kanister i piją samotnie po mieszkaniach, co zapewne nieco szkodzi bajecznemu dzieciństwu ich dzieci. Być może przesadzam i spora część klientów Świata Alkoholi z Targowej zajmuje pobliskie bramy, ale i tak socjalizacyjny wymiar kebaba przy Placu Wilsona wydaje mi się, w tym świetle, zachwycający.

Musi się oczywiście pojawić pytanie, czemu nie próbować łączyć społecznej funkcji barów z rozbudzaniem poważniejszych aspiracji kulturalnych? NWŚ czy Chłodna są przecież lokalami otwartymi, każdy może tam przyjść i napić się takiego samego piwa jak w tureckim barze. Niestety to tylko pozory. Tomek Kaczor w tekście o alternatywnej scenie muzycznej w Warszawie, zamieszczonym w ostatnim numerze „Kontaktu”, „pozwala sobie pominąć” wysuwane wobec Chłodnej „zarzuty o zamkniętym towarzystwie wzajemnej adoracji”. Ja wręcz odwrotnie, z chęcią splunę w filiżankę, dajmy na to, latte.< W drzwiach klubokawiarni nie stoi ochrona mająca za zadanie nie wpuszczać mniej eleganckich klientów, ale bez wątpienia istnieje tam selekcja o niezwykle twardych regułach. Na Chłodną – niech służy za przykład – nie przyjdzie pan Krzysztof, wąsaty taksówkarz z Woli; nie przyjdzie też Janek, świeżo upieczony absolwent chłodnictwa na Politechnice Warszawskiej, który na studia przyjechał tu z Kościerzyny. Dlaczego? Bo nie wiedzą czym różnią się od siebie luzacko wypisane kredą na tablicy rodzaje kaw i zarumienią się, gdy poplącze im się język przy wymawianiu którejś z ich obcojęzycznych nazw. Czuć będą, że ubrani są jakoś inaczej niż reszta gości, bez polotu, po prostu niemodnie. Na dodatek sącząc zamówione pół czarnej będą głowic się, czy wypada zapłacić kelnerce od razu, czy dopiero wychodząc, przy barze. Te i podobne wyzwania powodują, że ani pan Krzysztof, ani Janek nie mają szans poczuć się w klubokawiarni swobodnie. Nie podważam zatem kulturotwórczej roli klubokawiarń, ale chciałbym podkreślić, że wbrew pozorom, zdecydowana ich większość ma niezwykle elitarny charakter. Kojarzą się raczej z legendarną, przedwojenną (i drobnomieszczańską) kawiarnią Ziemiańska, gdzie królował wyszukany gust towarzyski Lechonia, Tuwima i Słonimskiego, a mniej z lewicowymi ideałami często deklarowanymi przez ich założycieli. Elitarność takich miejsc może więc dziwić, bywa śmieszna, ale sama w sobie nie jest czymś nagannym. Nie do przyjęcia staje się dopiero, gdy zapominamy o społecznej roli innych, bezpretensjonalnych lokali i pozwalamy sobie na paskudną bufonadę sarkając na otwarcie w stolicy „kolejnego kebaba”.

Cyryl Skibiński
zdjęcie: Jan Mencwel

„Kontakt” już na półkach!

2011-07-27T15:45:00.004+02:00

Z radością informujemy, że począwszy od numeru „Polska Na Eksport” Kontakt będzie można kupić w księgarniach i salonach prasowych EMPiK-u oraz w mniejszych księgarniach w Warszawie i całej Polsce. Wkrótce na stronie opublikujemy listę miejsc, w których można dostać Kontakt. Na razie,dzięki staraniom red. Cyryla Skibińskiego, 450 egzemplarzy pisma leży już na półkach EMPIK-ów.